Wyślij tekst przez e-mail 
Ukryj
Pokaż wszystkie
Między afirmacją a uprzedzeniem – pedagogiczne odczytywanie ambiwalentnych postaw w kontekście fenomenu niepełnosprawności
Streszczenie w języku polskim
Wprowadzenie: Ambiwalentne postawy wobec niepełnosprawności i osób z niepełnosprawnościami stanowią złożony obszar napięć między deklarowaną afirmacją a utrwalonymi uprzedzeniami. Współwystępowanie pozytywnych i negatywnych postaw społecznych ujawnia się w dyskursach publicznych oraz w codziennych interakcjach międzyludzkich, wpływając na sposób postrzegania i traktowania Innego. Rozpoznanie ambiwalencji i zrozumienie znaczenia jej mechanizmów jest kluczowe dla wyjaśniania procesów wykluczania i co ważne projektowania działań edukacyjnych sprzyjających kształtowaniu wrażliwości społecznej, która prowadzi do inkluzji.
Cel badań: Celem artykułu jest identyfikacja oraz usystematyzowanie mechanizmów warunkujących ambiwalentne postawy wobec fenomenu niepełnosprawności, dokonane w oparciu o analizę ujęć teoretycznych oraz dotychczasowych wyników badań empirycznych. Celem badań jest analiza oraz wyjaśnienie sposobów przejawiania się ambiwalencji wobec niepełnosprawności i osób z niepełnosprawnościami w praktyce pedagogicznej.
Stan wiedzy: Stan wiedzy dotyczący ambiwalentnych postaw wskazuje, że współistnienie afirmacji i uprzedzeń jest zjawiskiem powszechnym i udokumentowanym w literaturze psychologicznej, socjologicznej oraz pedagogicznej. Badania pokazują, że deklarowane pozytywne nastawienie często współwystępuje z ukrytymi lub nieuświadomionymi przekonaniami deprecjonującymi osoby z niepełnosprawnościami. Zjawisko to wyjaśniane jest m.in. poprzez teorię ambiwalentnych postaw, różnicowanie społeczne, mechanizmy stereotypizacji, ableizmu i infrahumanizacji. Liczne analizy potwierdzają również, że ambiwalencja jest wzmacniana przez kulturowe narracje, brak rzetelnej wiedzy oraz utrwalone modele społecznego różnicowania.
Podsumowanie: Ambiwalentne postawy wobec niepełnosprawności odsłaniają rozdźwięk między deklarowaną akceptacją a utrwalonymi uprzedzeniami, oddziałującymi na proces wychowania i edukacji. Wyniki badań wskazują, że takie postawy podtrzymują stereotypy i utrudniają tworzenie środowiska sprzyjającego inkluzji. Ich zrozumienie i podjęcie refleksji są kluczowe dla projektowania działań pedagogicznych wspierających równość i podmiotowość uczniów z niepełnosprawnościami, szczególnie w kontekście edukacyjnych praktyk włączających.
Słowa kluczowe
Pełny tekst:
PDF (English)Bibliografia
Allport, G. W. (1979). The Nature of Prejudice. Addison-Wesley.
Ajzen, I. (2005). Attitudes, Personality and Behavior. Open University Press.
Aronson, E., Wilson, T. D., & Akert, R. M. (2012). Psychologia społeczna. Zysk i S-ka.
Barnes, C., & Mercer, G. (2010). Exploring disability (2nd ed.). Cambridge: Polity Press.
Barreto, M., & Ellemers, N. (2010). Current issues in the study of social stigma: Some controversies and unresolved issues. Journal of Social Issues, 66(3), 431–445. https://psycnet.apa.org/doi/10.1111/j.1540-4560.2010.01654.x
Bauman, Z. (1991). Modernity and ambivalence. Cambridge: Polity Press.
Bauman, Z. (2006). Płynna nowoczesność. Wydawnictwo Literackie.
Bauman, Z., & Tester, K. (2003). O pożytkach z wątpliwości: Rozmowy z Zygmuntem Baumanem. Sic!
Bauman, Z., & Tester, K. (2024). On the postmodernism debate. In P. Goulimari (Ed.), Postmodernism. What moment? (pp. 22–31). Manchester University Press.
Beck, U. (1992). Risk society: Towards a new modernity. Sage.
Brown, N. (Ed.) (2021). Lived experiences of ableism in academia. Policy Press.
Byer-Tyre, C. A., Clifton, R. L., Faidley, M., Schoeps, K., & Zapolski, T. C. B. (2022). Exploring the promotive pathway between ethnic-racial identity, depression and anxiety symptoms, and substance use among African American emerging adults. Culture Diversity and Ethnic Minority Psychology, 30(1), 156–165. https://psycnet.apa.org/doi/10.1037/cdp0000558
Całek, G. (2023). Niepełnosprawność i edukacja. Polskie Towarzystwo Socjologiczne.
Campbell, F. K. (2008). Exploring internalized ableism using critical race theory. Disability & Society, 23(2), 151-162. https://doi.org/10.1080/09687590701841190
Campbell, F. K. (2009). Contours of ableism. Palgrave Macmillan.
Carew, M. T., & Shakespeare, T. (2024). Beyond disability stigma: Examining tolerance and intolerance toward disability issues. Scandinavian Journal of Disability Research, 26(1), 450463. https://doi.org/ 10.16993/sjdr.1145
Charitaki, G., Kourti, I., Gregory, J. L., Ozturk, M., Ismail, Z., Alevriadou, A., & Demirel, C. (2024). Teachers’ attitudes towards inclusive education: A cross-national exploration. Trends in Psychology, 32(4), 1120-1147. https://doi.org/10.1007/s43076-022-00240-0
Chodkowska, M., & Kazanowski, Z. (2007). Socjopedagogiczne konteksty postaw nauczycieli wobec edukacji integracyjnej. Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.
Conner, M., & Sparks, P. (2002). Ambivalence and attitudes. European Review of Social Psychology, 12(1), 37-70.
Corrigan, P. W., & Watson, A. C. (2002). Understanding the impact of stigma on people with mental illness. World Psychiatry, 1(1), 16–20.
Cuddy, A. J. C., Fiske, S. T., & Glick, P. (2007). The BIAS map: Behaviors from intergroup affect and stereotypes. Journal of Personality and Social Psychology, 92, 631–648. https://doi.org1037/0022–3514.92.4.631
Cuddy, A. J. C., Glick, P., & Beninger, A. (2011). The dynamics of warmth and competence judgments and their outcomes in organizations. Research in Organizational Behavior, 31, 73–98. https://doi.org 10.1016/j.riob.2011.10.004
Deal, M. (2007). Aversive disablism: Subtle prejudice toward disabled people. Disability & Society, 22(1), 93–107. https://doi.org/10.1080/09687590601056667
Dervin, F. (2016). Discourses of othering. In F. Dervin (Ed.), Interculturality in education: A theoretical and methodological toolbox (pp. 43–55). Palgrave Macmillan.
Dirth, T. P., & Branscombe, N. R. (2019). Recognizing ableism: A social identity analysis of disabled people perceiving discrimination as illegitimate. Journal of Social Issues, 75(3), 786–813. https://doi.org/10.1111/josi.12345
Eagly, A. H., & Chaiken, S. (1993). The psychology of attitudes. Harcourt Brace Jovanovich.
Emmons, R. A. (1996). Strivings and feeling: Personal goals and subjective well-being. In: P. M. Gollwitzer & J. A. Bargh (Eds.), The psychology of action: Linking cognition and motivation to behavior (pp. 313–37). Guilford.
Festinger, L. (1957). A theory of cognitive dissonance. Stanford University Press.
Florian, L. (2014). What counts as evidence of inclusive education? European Journal of Special Needs Education, 29(3), 286–294. https://doi.org/10.1080/08856257.2014.933551
Friedman, C. (2018). Aversive ableism: Modern prejudice towards disabled people. Review of Disability Studies: An International Journal, 14(4), 1–21.
Friedman, C. (2019). Mapping ableism: A two-dimensional model of explicit and implicit disability attitudes. Canadian Journal of Disability Studies, 8(3), 95–120. https://doi.org/10.15353/cjds.v8i3.509
Gardner, P. L. (1987). Measuring ambivalence to science. Journal of Research in Science Teaching, 24, 241–247.
Garland-Thomson, R. (2009). Staring: How we look. Oxford University Press.
Giddens, A. (2008). Socjologia. Wydawnictwo Naukowe PWN.
Głodkowska, J. (2020). A socially inclusive culture as a source of the model of educational changes from the perspective of teaching according to differences. In J. Głodkowska (Ed.), Inclusive education. Identity in diversity (pp. 15-37). Wydawnictwo Akademii Pedagogiki Specjalnej.
Głodkowska, J. (2023). Wizja świata otwierająca na inność i Innego – zanikający czy obecny romantyzm w ponowoczesność. Człowiek Niepełnosprawność Społeczeństwo, 61(3), 5-21. https://doi.org/10.5604/01.3001.0054.3971
Głodkowska, J. (2025). Rozważania w horyzoncie inności i innego niepełnosprawność wyjaśniana procesem różnicowania społecznego. Niepełnosprawność i Rehabilitacja, 100(4), 55-67. https://doi.org/10.5604/01.3001.0055.6356
Goffman, E. (2005). Piętno. Rozważania o zranionej tożsamości. Gdańskie Wydawnictwo Pedagogiczne.
Goldiner, A. (2022). Understanding “disability” as a cluster of disability models. The Journal of Philosophy of Disability, 2, 2854. https://doi.org/10.5840/jpd20224411
Goodley, D. (2016). Disability studies: An interdisciplinary introduction. SAGE
Grue, J. (2016). The social meaning of disability: A reflection on categorisation, stigma and identity. Sociology of Health & Illness, 38(6), 957–964. https://doi.org/10.1111/1467-9566.12417
Haddock, G., & Maio, G. R. (2004). Contemporary perspectives on dual-process theories of persuasion. European Review of Social Psychology, 15(1), 1–39. https://doi.org/10.1080/10463280440000008
Hehir, T. (2007). Confronting ableism. Educational Leadership, 64(5), 8–14.
Jacob, J. D., Gagnon, M., Perron, A., & Canales, M. K. (2021). Revisiting the concept of othering: A structural analysis. Advances in Nursing Science, 44(4), 280–290. https://doi.org/10.1097/ANS.0000000000000353
Jonas, K., Bromer, P., & Diehl, M. (2000). Attitudinal ambivalence. European Review of Social Psychology, 11(1), 35–74.
Jonas, K., Diehl, M., & Bromer, P. (1997). Effects of attitudinal ambivalence on information processing and attitude-intention consistency. Journal of Experimental Social Psychology, 33, 190–210.
Katz, I., Hass, R. G., & Wackenhut, J. (1986). Racial ambivalence, value, duality and behaviour. In J. F. Doridio, & S. L. Gaertner (Eds.), Prejudice, discrimination and racism (pp. 35-59). Academic Press.
Keller, R. M., & Galgay, C. E. (2010). Microaggressive experiences of people with disabilities. In D.W. Sue (Ed.), Microaggressions and marginality: Manifestation, dynamics, and impact (pp. 241–268). Wiley and Sons.
Kirenko, J. (2007). Indywidualna i społeczna percepcja niepełnosprawności. Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.
Laplanche, J., & Pontalis, J. B. (2018). The language of psychoanalysis. Routledge.
Lautenbach, F., & Antoniewicz, F. (2018). Ambivalent implicit attitudes towards inclusion in preservice PE teachers: The need for assessing both implicit and explicit attitudes towards inclusion. Teaching and Teacher Education, 72, 24–32. https://doi.org/10.1016/j.tate.2018.01.003
Leyens J. P., Demoulin S., Vaes J., Gaunt R., & Paladino M. P. (2007). Infra-humanization: The wall of group differences. Social Issues and Policy Review, 1, 139—172.
Lindner, K. T., Schwab, S., Emara, M., & Avramidis, E. (2023). Do teachers favor the inclusion of all students? A systematic review of primary schoolteachers’ attitudes towards inclusive education. European Journal of Special Needs Education, 38(6), 766–787. https://doi.org/10.1080/08856257.2023.2172894
Link, B., & Phelan, J. (2001). Conceptualizing stigma. Annual Review of Sociology, 27(1), 363–385. https://doi.org/10.1146/annurev.soc.27.1.363
Livneh, H., & Antonak, R. F. (1997). Psychosocial adaptation to chronic illness and disability. Aspen.
Loja, E., Costa, M. E., Hughes, B., & Menezes, I. (2013). Disability, embodiment and ableism: Stories of resistance. Disability & Society, 28(2), 190–203. https://doi.org/10.1080/09687599.2012.705057
Luhmann, N. (1982). The differentiation of society. Columbia University Press.
Luhmann, N. (1992). The concept of society. Thesis Eleven, 31(1), 67–80.
Luhmann, N. (2012). Systemy społeczne: zarys ogólnej teorii. Zakład Wydawniczy „Nomos”.
Melosik, Z., & Szkudlarek, T. (2010). Kultura, tożsamość i edukacja. Impuls.
Merton, R. K. (1976). Sociological ambivalence and other essays. Free Press.
Mik-Meyer, N. (2020). Symbolic interactionism, stigma and othering. In M. Järvinen & N. Mik-Meyer (Eds.), Qualitative analysis: Eight approaches for the social sciences (pp. 51–72). SAGE Publications.
Mucherah, W., Finch, H., Bota, K., & Thomas, R. N. (2023). Teacher attitudes and perceived preparedness towards inclusive education in Kenya: we are somewhat okay and kind of prepared. International Journal of Teacher Education and Professional Development (IJTEPD), 6(1), 1-20. https://doi.org/10.4018/IJTEPD.335922
Nario Redmond, M. R. (2024). Ableism: The many manifestations of disability prejudice. In G. Bennett & Goodall, E. (Eds.), The Palgrave Encyclopedia of Disability (pp. 1–7). Springer Nature Switzerland.
Nario‐Redmond, M. R., Kemerling, A. A., & Silverman, A. (2019). Hostile, benevolent, and ambivalent ableism: Contemporary manifestations. Journal of Social Issues, 75(3), 726–756. https://doi.org/10.1111/josi.12337
Oliver, M., & Barnes, C. (2013). Disability studies, disabled people and the struggle for inclusion. In M. G. Gabel & S. Danforth (Eds.), The sociology of disability and inclusive education (pp. 20–33). Routledge.
Oliver, M. (1996). Understanding disability: From theory to practice. Macmillan.
Ortony, A., Clore, G. L., & Collins, A. (1988). The cognitive structure of emotions. Cambridge University Press.
Parey, B. (2019). Understanding teachers’ attitudes towards the inclusion of children with disabilities in inclusive schools using mixed methods: The case of Trinidad. Teaching and Teacher Education, 83, 199–211. https://doi.org/10.1016/j.tate.2019.04.007
Petty, R. E., & Briñol, P. (2009). Implicit ambivalence: A theoretical and methodological review. Journal of Personality and Social Psychology, 97(5), 715–726.
Rohmer, O., & Louvet, E. (2018). Implicit stereotyping against people with disability. Group Processes & Intergroup Relations, 21(1), 127–140. https://doi.org/10.1177/1368430216638536
Saikia, Y., & Haines, C. (Eds.). (2024). On Othering: Processes and politics of unpeace. Athabasca University Press.
Sakowicz-Boboryko, A., & Otapowicz, D. (2024). Szkoła ogólnodostępna wobec inkluzji uczniów z niepełnosprawnością – diagnoza wybranych problemów. Kultura i Edukacja, 2(144), 63–78. https://doi.org/10.15804/kie.2024.02.03
Schwartz, D., Blue, E., McDonald, M., Giuliani, G., Weber, G., Seirup, H., & Perkins, A. (2010). Dispelling stereotypes: Promoting disability equality through film. Disability & Society, 25(7), 841–848. https://doi.org/10.1080/09687599.2010.510795
Selisko, T. J., Eckert, C., & Perels, F. (2024). The who and what of inclusive education—Profiles of student teachers' attitudes toward inclusive education. Frontiers in Education, 9, Article 1433739. https://doi.org/10.3389/feduc.2024.1433739
Shakespeare, T. (2014). Disability rights and wrongs revisited. Routledge.
Söder, M. (1990). Prejudice or ambivalence? Attitudes toward persons with disabilities. Disability, Handicap & Society, 5(3), 227–241. https://doi.org/10.1080/02674649066780241
Tajfel, H., & Turner, J. C. (1986). The social identity theory of intergroup behavior. In S. Worchel & W. G. Austin (Eds.), Psychology of intergroup relations (pp. 7–24). Nelson-Hall.
Thomas-Olalde, O., & Velho, A. (2011). Othering and its effects: Exploring the concept. Writing Postcolonial Histories of Intercultural Education, 2, 27–51.
Thompson, M. M., Zanna, M. P., & Griffin, D. W. (1995). Let’s not be indifferent about (attitudinal) ambivalence. In R. E. Petty & J. A. Krosnick (Eds.), Attitude strength: Antecedents and consequences (pp. 361–86). Erlbaum.
Tyler, I., & Slater T. (2018). Rethinking the sociology of stigma. The Sociological Review Monographs, 66(4), 721–743. https://doi.org/10.1177/0038026118777425
Waldenfels, B. (2002). Topografia obcego: Studia z fenomenologii obcego. Oficyna Naukowa.
Wojciszke, B. (2011). Psychologia społeczna. Scholar.
Wolbring, G. (2008). The politics of ableism. Development, 51(2), 252–258. https://doi.org/10.1057/dev.2008.17
Yeo, A. J., Halpern, L. F., Flagg, A. M., & Lin, B. (2022). Discrimination and depressive symptoms among black and Asian American college students: Share and group-specific processes of self-concept. Cultural Diversity and Ethnic Minority Psychology, 30(1), 83–94. https://psycnet.apa.org/doi/10.1037/cdp0000549
Zola, I. K. (1993). Self, identity and the naming question: Reflections on the language of disability. Social Science & Medicine, 36(2), 167–173. https://doi.org/10.1016/0277-9536(93)90208-L
Zola, I. K. (2005). Toward the necessary universalizing of a disability policy. The Milbank Quarterly, 83(4), 1–27.
DOI: http://dx.doi.org/10.17951/lrp.2026.45.2.157-178
Data publikacji: 2026-06-30 15:05:44
Data złożenia artykułu: 2025-12-09 19:17:40
Statystyki
Wskaźniki
Prawa autorskie (c) 2026 Joanna Głodkowska
Powyższa praca jest udostępniana na lcencji Creative Commons Attribution 4.0 International License.