Jest to czasopismo naukowe założone w 1997 r. Jest organem naukowym Instytutu Historii Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej. Początkowo ukazywało się jako zeszyty monotematyczne. Od tomu 21 (2005) ma charakter półrocznika. Czasopismo zawiera materiały o problematyce ogólnohistorycznej (wg. Thomson Reuters: Classics, History, Medieval & Renaissance Studies). Na jego łamach publikowane są artykuły naukowe, materiały, recenzje oraz wszelkie noty związane z życiem naukowym środowiska historycznego. Periodyk jest skierowany do szerokiego kręgu odbiorców zawodowo i amatorsko parających się badaniem przeszłości. Czasopismo nie pobiera żadnych opłat od autorów za publikację artykułów. Punkty MEiN: 100 ISSN: 2082-6060 e-ISSN: 2449-8467 Współczynnik odrzuceń nadsyłanych artykułów: ok. 20%
Pełny tekst licencji tutaj.
Prawa autorskie (c) 2025 Agnieszka Muchowska http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Tekst przedstawia sylwetkę oraz działalność naukową, popularyzatorską i organizacyjną prof. dra Dariusza Słapka: badania naukowe dziejów Rzymu w okresie późnej Republiki i wczesnego Cesarstwa, ze szczególnymi studiami nad niewolnictwem i rozwojem igrzysk gladiatorskich, popularyzacja antyku, rekonstrukcje historyczne, badania i upowszechnianie idei olimpijskich od starożytności do współczesności, historia sportu na Lubelszczyźnie i w Polsce.
Prawa autorskie (c) 2025 Henryk Bolesław Kowalski http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Najem osób niewolnych w okresie starobabilońskim na przykładzie kobiet
Identyfikacja różnych grup najemników pod względem statusu społecznego w okresie starobabilońskim jest utrudniona z powodu uproszczonego formularza kontraktu najmu oraz zbyt zdawkowego sposobu, w jaki byli oni opisywani. Jak się okazuje, jedyną grupą, w której jest to możliwe, są kobiety, które pojawiają się w 45 dokumentach, a które aż w 43 z nich były niewolnicami. Wskazuje na to brak wzmianki o związkach rodzinnych (patronim, matronim) tych osób. Kobiety najmowane opisane w tych dokumentach, mimo ich w sumie niewielkiej liczby, można ukazać zarówno w najmie krótko-, jak też długoterminowym, w sytuacjach, gdy cel ich transferu jest wskazany, jak też nie. Biorąc pod uwagę to, że tworzą one zwartą grupę pod względem prawnym, wyniki analizy tych dokumentów można uznać za miarodajne dla odpowiedzi na pytanie: „Jaka była rola niewolnych kobiet – najemniczek w gospodarce okresu starobabilońskiego”? W skrócie można powiedzieć, że mimo mniej korzystnych warunków fizycznych kobiety musiały świadczyć pełnowartościową pracę, za co najemca uiszczał średnią, także dla najmu mężczyzn, zapłatę. Jednocześnie też warunki najmu, przede wszystkim okres, na jaki dokonywano transferu – najczęściej jeden miesiąc – dostosowany był do warunków fizycznych tych osób. Wskazują na to także częstotliwość i cel najmu, którym najczęściej były żniwa, w których pracę kobiet wykorzystywano jako uzupełnienie deficytu męskiej siły roboczej, a kontrakty najmu kobiet są sześciokrotnie rzadsze.
Prawa autorskie (c) 2025 Witold Tyborowski http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Siły militarne Achenatona i ich społeczno-religijne zaangażowanie
W okresie panowania „heretyckiego” króla Echnatona częściej niż w poprzednim czasie pojawiały się obrazy wojska i policji, zwłaszcza w kontekście pogrzebowym, na talattach świątyni oraz w dekoracji budowli królewskich. Artykuł ten zawiera krótki wgląd w struktury sił zbrojnych (w tym policji), aby przedstawić pewne obserwacje ich zaangażowania w życie społeczno-religijne podczas panowania Achenatona w Tell el-Amarna (starożytne Ahetaton, „Horyzont Atona”). Można zasugerować stwierdzenie, że armia odnosiła się zarówno do potęgi militarnej, jak i do ideologii królowania Achenatona.
Prawa autorskie (c) 2025 Sławomir Grzegorz Jędraszek http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Hellenizm, w rozumieniu starożytnych, był zespołem cech kulturowych odróżniających Greków od innych. W epoce hellenistycznej wyznaczały go w zasadniczym stopniu wspólnota języka, kultu bogów, stylu życia i sport oraz powiązane z tym ostatnim upowszechnienie gimnazjonów. Za Eufratem ślady osadnictwa greckiego są niewielkie, akulturacji w kulturze greckiej dzieci osadników nie służyła wątła sieć gimnazjonów. Miasta hellenistycznego Wschodu miały charakter orientalny, a ich ustrój kształtowano na ogół według oligarchicznych wzorców macedońskich. Władcy seleukidzcy chętnie obdarowywali greckie świątynie, ale z rzadka uczestniczyli w greckich agonach. Arsakidzi stronili – zapewne celowo – od obu tych aktywności. O słabości hellenizmu za Eufratem świadczy też małe zaangażowanie poddanych obu dynastii w sport grecki. Promocja kultury greckiej za Eufratem, słaba już w epoce selukidzkiej, w czasach arskidzkich dobiegła końca, a hellenizm szybko utracił żywotność.
Prawa autorskie (c) 2025 Krzysztof Nawotka http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Antyczna metodyka zdobywania miasta według Filona z Bizancjum (III w. p.n.e.)
Antyczna historiografia dostarcza wielu opisów oblężeń, lecz czyni to w typowy dla siebie sposób – z pominięciem istotnych dla badacza historii wojskowości szczegółów. W sukurs przychodzą tacy autorzy jak Eneasz Taktyk oraz Filon z Bizancjum. Obaj odpowiadali za stworzenie pierwszych podręczników do wojskowości traktujących o obronie oblężonego miasta i o obleganiu miast. Niniejszy artykuł ma na celu przedstawienie przede wszystkim sposobów prowadzenia oblężenia w starożytności w kontekście przekazanych przez Filona z Bizancjum zaleceń.
Prawa autorskie (c) 2025 Artur Mateusz Turowski http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Klientela i sympatie polityczne nad środkowym Adriatykiem u schyłku Republiki w kontekście procesów osadniczych w Picenum i na ager Gallicus w III–I w. p.n.e.
Czynnikiem, który sprawił, że na terenie ager Gallicus i Picenum doszło do znaczących zmian społecznych, etnicznych i kulturowych były migracje, które miały miejsce w III–I w. p.n.e., kiedy obszary te stały się domeną Republiki Rzymskiej. Osadnicy zmienili całkowicie krajobraz etniczny nad Adriatykiem. W II i I w. możemy dostrzec aktywne zaangażowanie polityczne mieszkańców Picenum oraz ager Gallicus po stronie polityków popularów i optymatów. Podziały w społeczeństwie rzymskim w tym czasie spowodowały perturbacje, których wynikiem były wojna ze sprzymierzeńcami i wojny domowe. Ich skutkiem były poważne zniszczenia w miastach, a także ubytek ludności, która ginęła w walkach i czystkach prowadzonych po zakończeniu konfliktów, a także wewnętrzne migracje związane z ucieczką przed wojną i jej następstwami oraz wynikające z prowadzenia przez wielkich wodzów rzymskich polityki nagradzania swoich żołnierzy za służbę wojskową ziemią w Picenum i na ager Gallicus. Uwagę należy zwrócić także na istnienie bardzo silnych związków klienckich z przedstawicielami rodów rzymskich, których korzenie lub powiązania wywodziły się z tych terenów. To dzięki klienteli, nie tylko z obszarów nadadriatyckich politycy mogli sobie pozwolić na realizację ambicji w Rzymie, w zamian za poparcie ich klienci mieli także szansę na realizowanie marzeń i karier u boku swoich patronów.
Prawa autorskie (c) 2025 Maciej Piegdoń http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Walka o władzę w Rzymie w 59 r. przed Chrystusem. Jej przyczyny, przebieg i rezultaty
Omawianie walki Cezara o władzę w Rzymie w 59 r. autor rozpoczyna od ukazania jej przyczyn. Służy temu analiza sytuacji, w jakiej polityk ten znalazł się po wyborze na stanowisko konsula w połowie poprzedniego roku. Jej rezultaty wskazują, że chcąc zrealizować swe plany oraz osiągnąć wyznaczone cele, czyli dalej rozwijać karierę, zwiększać znaczenie oraz rozbudowywać i umacniać swoją pozycję w państwie, musiał zmienić panujący w Republice układ sił. Przede wszystkim zneutralizować przeciwników, wrogiego mu Bibulusa – partnera na urzędzie konsula – oraz wspierających go optymatów, dominujących na forum senatu, czyli także na rzymskiej arenie politycznej. Następnie autor przedstawia mającą temu służyć, podjętą przez Cezara rozbudowę jego zaplecza, czyli konsolidację antyoptymackiej opozycji, pozyskanie nowych sojuszników oraz wybraną przez niego strategię walki z przeciwnikami. Dalej prezentuje przebieg starć oraz okoliczności towarzyszących przeprowadzaniu przez Cezara pierwszej ustawy agrarnej (lex Iulia agraria) służącej mu w istocie za narzędzie do dokonania w Rzymie przewrotu politycznego, w wyniku którego występującego przeciwko owej ustawie konsula Bibulusa i wspierający go senat pozbawiono realnego wpływu na sprawy publiczne. Pełnię władzy w państwie na resztę 59 r. przejął natomiast Cezar, nieformalnie wspomagany przez Pompejusza oraz Krassusa.
Prawa autorskie (c) 2025 Norbert Rogosz http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Znaczenie Commiusa w Cezariańskim systemie klientelnym na terenie Galii w latach 57–52 przed Chr.
W latach 57–52 przed Chr. król Atrebatów Commius odgrywał istotną rolę w Cezariańskim systemie klientelnym ustanowionym na obszarze Galii, stabilizując północną granicę i chroniąc ją przed atakami Germanów i innych plemion belgijskich. Współpraca Commiusa z Cezarem przebiegała przy tym głównie na niwie dyplomatycznej, ponieważ zaangażowanie militarne Atrebatów w rzymskie podboje pozostawało symboliczne. Szeroki zakres politycznej swobody pozostawiony Commiusowi sprawił, że sukcesywnie wzmacniał pozycję własną i własnego rodu, starając się unikać otwartych konfliktów z sąsiadami. Równocześnie utrzymywał dobre relacje z ludami Brytanii, co wynikało z trwającego osadnictwa Atrebatów po drugiej stronie kanału La Manche. Kiedy więc Commius porzucił sprawę Cezara w 52 r. przed Chr., prokonsul stanął przed koniecznością mierzenia się z byłym klientem, który dysponował poważnym potencjałem dyplomatycznym i militarnym, a do tego cieszył się szacunkiem wśród wielu plemion galijskich.
Prawa autorskie (c) 2025 Michał Norbert Faszcza http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Krassus przeklęty. Uwagi o niefortunnym początku kampanii partyjskiej w 55 r. p.n.e.
Artykuł dotyczy wiarygodności świadectw o klątwie rzuconej przez trybuna ludowego Ateiusa Capito, który chciał zakłócić wyjazd Krassusa z Rzymu (profectio). W przeciwieństwie do niektórych uczonych uważam to wydarzenie za prawdopodobne. Rytuał klątwy opisany przez Plutarcha jest błędnie klasyfikowany jako nielegalne praktyki magiczne. Sądzę, że było to „nieusankcjonowane zachowanie religijne”. Używam tego terminu w znaczeniu zaproponowanym przez C.R. Phillipsa III.
Prawa autorskie (c) 2025 Danuta Musiał http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Contra spem spero? Ostatnia polityczna walka Cycerona
Celem artykułu jest pokazanie, jak zmieniała się nadzieja Marka Tulliusza Cycerona w ostatnich latach jego życia na odzyskanie republiki po zabójstwie Cezara. Autorka analizuje informacje zawarte w zachowanych listach i pismach filozoficznych Cycerona pisanych w tym czasie. Ich przekaz nie jest jednoznaczny, co powoduje, że mogą być one współcześnie różnie interpretowane. Choć Cyceron nie był zwolennikiem dyktatury Cezara, to po jego zamordowaniu był świadom tego, że tyrania jednak dalej trwa i szanse na odbudowanie republiki są niewielkie. Mimo to podjął ostatnią walkę, w której oręż stanowiły mowy przeciwko Antoniuszowi oraz pisma filozoficzne, których treść wykazuje wiele podobieństw do myśli Cycerona wyrażonych w Filipikach. A wszystko to mówca czynił po to, by dowieść, że zasłużył na pamięć potomnych.
Prawa autorskie (c) 2025 Hanna Appel http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Symbolika morska na monetach Heroda Wielkiego jako dowód na morskie ambicje króla Judei?
Artykuł przedstawia analizę symboliki na monetach Heroda Wielkiego związanej z morzem, dzięki której próbuję odpowiedzieć na pytania: czy Herod Wielki prowadził jakąkolwiek politykę morską, a w szczególności czy posiadał okręty wojenne. W badaniach wykorzystałem dostępne źródła pisane i archeologiczne, a także dokonałem analizy porównawczej mennictwa Heroda z monetami emitowanymi przez innych władców Judei oraz z monetami innych władców starożytnych, na których widnieją symbole morskie. Na tej podstawie podjąłem próbę ustalenia, czy Herod Wielki prowadził realną politykę morską, mając ku temu odpowiednie możliwości, czy też w przypadku jego monet mamy do czynienia tylko z aspektami propagandowymi.
Prawa autorskie (c) 2025 Jerzy Ciecieląg http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
August, Liwia i concordia ordinum. Owidiusz, Fasti 6, 637–648 ponownie rozważone
Ufundowanie aedes Concordiae przez Livia w 7 p.n.e. do tej pory było analizowane jako przykład zgody pomiędzy małżonkami i/lub w obrębie rodziny cesarskiej. Autor biorąc pod uwagę pochodzenie Augusta i Livia oraz analogię do odnowienia kultu Pudicitia Patricia i Pudicitia Plebeia stawia tezę, że asocjacja Livia z Concordia miała także na celu zaznaczenie panującej pod rządami Augusta concordia ordinum, pokoju pomiędzy stanami.
Prawa autorskie (c) 2025 Andrzej Gillmeister http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Moc bestii: wilczyca kapitolińska jako element konstrukcji tożsamości rzymskiej
Jednym z ważnych hashtagów współczesnej percepcji historii starożytnego Rzymu jest Wilczyca Kapitolińska. Artykuł rozwija kwestię ikonografii fabuły o cudownym ocaleniu Romulusa i Remusa na podstawie analizy źródeł numizmatycznych. Ponieważ monety są złożonym źródłem, ustalono, że urzędnicy miast greckich wschodnich prowincji państwa rzymskiego umieszczali Wilczycę Kapitolińską i bliźnięta na monetach wymiennych. Jeśli chodziło o bicie w koloniach weteranów, to legenda na takich monetach dostarcza nam nazwy osady. Ważne jest również to, że w półautonomicznym bicie miast lokalne elity łączyły Wilczycę Kapitolińską z postaciami lokalnych bóstw, personifikacją demos lub ważnymi lokalnymi zjawiskami społeczno-politycznymi. W ten sposób obraz ten stał się ważną częścią tożsamości ludności II–III w. n.e. Takie monety nie były wydawane przez dziesięciolecia, ale biorąc pod uwagę, że większość miast biła monety przez bardzo krótki czas, obecność monet z Lupa Capitolina wśród emisji jest ważna. Ciekawe, że to właśnie w tym okresie bardzo archaiczne mity odżyły w mennictwie.
Prawa autorskie (c) 2025 Anastasiya Baukova http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Wiara w życie pozagrobowe i świadomość religijna w społeczeństwie rzymskim (I p.n.e. – II n.e.)
W tym artykule zbadano wiarę w życie pozagrobowe w społeczeństwie rzymskim. Przedstawiono brak jednolitego konsensusu co do natury życia i śmierci, istnienia duszy w życiu pozagrobowym oraz związanych z tym kwestii w społeczeństwie rzymskim. Na przykład, niektórzy wierzyli, że dusza umiera wraz z ciałem, jednak codzienna świadomość religijna społeczeństwa rzymskiego przyjmowała ideę życia pozagrobowego jako fizycznego świata, który zapewniał schronienie duszom zmarłych i do którego, w pewnych okolicznościach, mogli mieć dostęp żywi. Wierzono, że złe uczynki popełnione za życia były okupione karą w życiu pozagrobowym. Uważano, że prawidłowo przeprowadzone obrzędy pogrzebowe pomagały duszy zmarłego w jej podróży ze świata żywych do świata zmarłych, zapewniając jej spokój w życiu pozagrobowym. Powszechne przekonanie o ciągłym istnieniu duszy utorowało drogę społeczeństwu rzymskiemu do przyjęcia idei chrześcijaństwa.
Prawa autorskie (c) 2025 Oleh Petrechko http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Rzymscy filii familias milites i specyfika ich odrębności o charakterze prawno-majątkowym w okresie Wczesnego Cesarstwa
Rzymscy filii familias, jako osoby o statusie alieni iuris, podlegali władzy patriarchalnej (patria potestas) swoich własnowolnych zwierzchników familijnych (patres familiarum). Ci synowie obywateli rzymskich byli pozbawieni pełnej zdolności prawnej w zakresie rozporządzania majątkiem (bona domestica-peculium), którego byli jedynie użytkownikami, a do którego tytuł własności mieli rzymscy patres familiarum, tj. ich ojcowie lub dziadkowie. Jednak ta niekorzystna dla nich sytuacja zarówno w sferze prawnej, jak i majątkowej mogła ulec zmianie, kiedy było im dane wstąpić na służbę do armii rzymskiej. Intencją autora niniejszego tekstu jest zrekonstruowanie statusu rzymskich żołnierzy (filii familias milites), którzy podlegli władzy zwierzchników familijnych i dla których fakt podjęcia służby w wojsku rzymskim stał się okazją, aby, z mocy prawa, nie tylko korzystać z ochrony, jeśli chodzi o przyznane im uprawnienie do dysponowania tzw. majątkiem „obozowym”, o odrębnym charakterze (tj. peculium castrense), ale, co ważne, otrzymać choć częściową niezależność pod wglądem samodzielnego nim rozporządzania (tj. testamentum militis).
Prawa autorskie (c) 2025 Ireneusz Łuć http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Kobiety w rzymskich kolegiach prywatnych
Mimo ogromnego postępu, jaki dokonał się w dziedzinie badań nad rzymskimi kolegiami prywatnymi, nasza wiedza na temat udziału kobiet w życiu korporacyjnym nie zmieniła się znacząco od niemal stulecia. Na podstawie analizy źródeł epigraficznych staram się wykazać, że obecność kobiet wśród członków kolegiów zarówno zawodowych, jak i religijnych była zjawiskiem rzadkim, nie miała wyraźnego wpływu na funkcjonowanie tych organizacji. Rola, jaką w rzymskim korporacjonizmie odgrywały kobiety, pozostaje w wyraźnej sprzeczności z wizją kolegiów jako alternatywnej przestrzeni społecznej, w której miały się zacierać granice wynikające ze statusu prawnego czy płci. Wprost przeciwnie, wydaje się, że rzymskie korporacje starały się – na ile to było możliwe – odwoływać do wzorców i reguł obowiązujących w przestrzeni obywatelskiej. Kolegia nie tworzyły alternatywnej rzeczywistości społecznej. Nie było w nich miejsca na „rewolucyjne” odwrócenie porządku społecznego: kobiety pojawiały się wśród corporati, ale ich obecność nie wykraczała daleko poza tradycyjne wyobrażenia na temat roli kobiety w życiu publicznym.
Prawa autorskie (c) 2025 Przemysław Wojciechowski http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Józef prezentuje w swoich dziełach spójny, choć ulegający ewolucji obraz króla Agryppy II. W napisanej najpierw Wojnie żydowskiej ocena władcy jest umiarkowanie pozytywna, bo niepozbawiona krytycznych akcentów. Jednocześnie Józef stara się nie pisać o wszystkich wydarzeniach, które mogą ukazać króla w jeszcze gorszym świetle, budując mu w ten sposób ograniczony kredyt zaufania wśród wpływowych czytelników. Z biegiem czasu uległ on jednak pogłębionej krytyce, która miała swe źródło i uzasadnienie w niespełnieniu przez władcę pokładanych w nim oczekiwań. W Starożytnościach żydowskich, kiedy władca zawiódł oczekiwania Józefa na odegranie roli patrona społeczności i religii żydowskiej, zawarta jest narracja nieukrywająca jego nieudolności i egoizmu. Jednocześnie pozytywny obraz Agryppy obecny w Autobiografii ma charakter konwencji literackiej, w której Józef życzliwie wyraża się o królu, ponieważ mają wspólnego przeciwnika – Justusa z Tyberiady. W konsekwencji nie burzy on ogólnego ujęcia Agryppy jako nieudolnego i obcego Żydom władcy, którego rządy nie okazały się kontynuacją panowania Agryppy I, lecz jawiły się jako klamra zamykająca dzieje dynastii zapoczątkowanej przez jej opresyjnego założyciela, Heroda.
Prawa autorskie (c) 2025 Wojciech Tomasz Bejda http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Aktywność fizyczna kobiet w ciąży w świetle tekstów antycznych
Niniejszy artykuł analizuje znaczenie aktywności fizycznej dla kobiet w ciąży z perspektywy historycznej. Starożytni autorzy, tacy jak Arystoteles, Plutarch i Soranos z Efezu, podkreślali zalety umiarkowanych ćwiczeń fizycznych dla dobrostanu matki i pomyślnych wyników ciąży, jednocześnie przestrzegając przed nadmiernym wysiłkiem. Ich obserwacje, oparte na intuicji i ograniczonych dowodach empirycznych, wykazują zgodność z wynikami współczesnych badań, które potwierdzają, że regularna, odpowiednio dostosowana aktywność fizyczna zmniejsza ryzyko powikłań związanych z ciążą, takich jak cukrzyca ciążowa i nadciśnienie, a także ułatwia poród oraz szybszy powrót do pełnej aktywności po porodzie. Zbieżność starożytnych zaleceń z nowoczesnymi wytycznymi medycznymi pokazuje niezmienną wartość aktywności fizycznej jako znaczącego elementu zdrowego stylu życia w czasie ciąży.
Prawa autorskie (c) 2025 Anna Tatarkiewicz http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Polityka kryminalna cesarza Hadriana w przedmiocie zwalczania przestępczości wobec niewolników, a jej wpływ na koncepcję rzymskiego prawa własności
Celem artykułu jest określenie wpływu, jaki miała polityka cesarza Hadriana w przedmiocie zwalczania przestępstw kryminalnych rzymskich właścicieli wobec niewolników na rozumienie i zakres pojęcia prawa własności w rzymskim prawie prywatnym. Polityka kryminalna spowodowana była okrucieństwem i powszechnością tego rodzaju przestępczości, realizowana była w celu ochrony niewolników, wywodząc się z rzymskiej idei humanitas. Traktowanie niewolników, takie jak w szczególności: zabijanie ich bez zgody sędziego-urzędnika, znęcanie się nad nimi w rozmaity sposób, sprzedawanie właścicielom szkół gladiatorskich i stręczycielom zostały określone jako przestępstwa i zakazane. Głównymi środkami osiągnięcia celu, którym była poprawa położenia niewolników, były cesarskie konstytucje: edykty, reskrypty i dekrety. Dzięki polityce kryminalnej Hadriana można mówić o specyficznym typie własności znanej rzymskiemu prawu prywatnemu. Typ ten odnosi się do „własności na niewolnikach”, która różni się znacząco od pełnej własności, jako że rzymscy właściciele nie mieli już odtąd pełni władzy nad nimi.
Prawa autorskie (c) 2025 Krzysztof Amielańczyk http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Eurypylos i inni mityczni bohaterowie Pergamonu w wyobrażeniach monetarnych
W mennictwie z Pergamonu tradycję o początkach i założeniu miasta personifikowali mityczni herosi. Według opowieści mitycznych byli to Telefos oraz Pergamos, czyli bohater założyciel (ktistes) i eponim miasta. W wyobrażeniach monet emitowanych w okresie rządów cesarza Hadriana (117–138) wystąpił kolejny bohater mityczny, czyli Eurypylos. W niniejszym studium autorka podejmuje próbę przeanalizowania tego motywu, który jest jedynym świadectwem obecności Eurypylosa w rzymskim mennictwie prowincjonalnym. Tła użycza fragment dzieła Pauzaniasza, a przede wszystkim wielowątkowa tradycja założycielska propagowana w mennictwie pergamońskim.
Prawa autorskie (c) 2025 Agata Aleksandra Kluczek http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Relief z przedstawieniem Karakalli i Julii Domny z Muzeum Narodowego w Warszawie – propozycja interpretacji
Artykuł stanowi propozycję nowej interpretacji reliefu z przedstawieniami Karakalli i Julii Domny z Muzeum Narodowego w Warszawie. Scena koronowania cesarza wieńczącego tropajon znajduje odniesienia we wcześniejszej ikonografii rzymskiej, odnosi się zatem do rozpoznawalnego systemu przekazu, choć na skutek pewnych zabiegów stylistycznych podejrzewać można różnice w jego funkcjonowaniu. Zgromadzone na tropajonie elementy uzbrojenia odnoszą się do Daków, co pozwala postawić tezę, że przedstawienie wykonano celem prezentacji Karakalli jako „nowego Trajana”. Pognieciony element, którym cesarz wieńczy tropajon, należy interpretować jako czapkę arystokracji dackiej, której społeczną rangę Karakalla zlikwidował przyznaniem obywatelstwa wolnym mieszkańcom imperium, zrównując ich symbolicznie wobec władzy cesarskiej. Jednocześnie odniesienie do Trajana stanowi zapowiedź oczekiwanego sukcesu w wyprawie partyjskiej. Powyższe rozważania pozwalają zaproponować datowanie reliefu na rok 214, a miejsce jego powstania określić jako Dację.
Prawa autorskie (c) 2025 Anita Smyk, Patryk Skupniewicz http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Odkrycie w roku 2020 w północnej części Moguncji posągu bogini Salus wraz z inskrypcją wymieniającą canabari(i) rzuciło nowe światło na kwestię położonego przy obozie legionowym osiedla (canabae) i ich mieszkańców. Jest to piąty tekst epigraficzny odnoszący się do tej kwestii. Interesujące jest, że w pobliżu miejsca jego znalezienia lokalizowana jest słynna Wielka Moguncka Kolumna Jowisza (Große Mainzer Jupitersäule), wzniesiona około roku 60, ufundowana, jak głosi umieszczona na niej inskrypcja, przez canaba[rii]. Przypuszczać możemy, że w obydwu przypadkach (1, 2) chodzi o mieszkańców tutejszego osiedla. Inskrypcje poświadczają jego ciągłość osadniczą na przestrzeni niemalże dwustu lat, co dla badaczy jest dużym zaskoczeniem. Tylko jeszcze jedna inskrypcja (3) jest w gronie datowanych (rok 255), pozostałe (4, 5) tego warunku nie spełniają. Podkreślić też trzeba, że z bezpośrednim sąsiedztwem twierdzy legionowej łączyć można tylko dwie inskrypcje (3, 4), znaleziono je jednak w odpadzie gruzowiskowym, a nie in situ. Jedną natomiast (5) znaleziono w odległości aż 8 km od twierdzy, na terenie dzisiejszego Mainz-Finthen. Istotne jest także, że w żadnym z tekstów nie pojawia się termin canabae, w zapisie np. takim, jak canabae legionis, ad canabas etc. W materiale epigraficznym z Mogontiacum mamy więc do czynienia tylko z nazwą zbiorowości. Chodzi o mieszkańców canabae, którzy określani są jako canabarii (1, 2, 4, 5) lub canabenses (3). Rozstrzygnięcie ich rzeczywistego statusu formalno-prawnego pozostaje kwestią otwartą.
Prawa autorskie (c) 2025 Leszek Jan Mrozewicz http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Gentes senatoriae Imperii Romani – Annii Italici Honorati
Celem niniejszego artykułu jest zaprezentowanie historii senatorskiego rodu Annii Italici Honorati i jego przedstawicieli: L. Annius Italicus Honoratus (ojciec), L. Annius Italicus (Gavidius) [Torqu?]atus (syn), Annius Honoratus (syn), Annia Italica (córka), L. Annius Italicus Rutilianus (wnuk). Kluczowymi postaciami byli homo novus L. Annius Italicus Honoratus i patricius L. Annius Italicus (Gavidius) [Torqu?]atus. W ciągu dwóch pokoleń gens uzyskała status patrycjuszowski. Przełomowym momentem w drodze rodu do elity politycznej były wydarzenia roku 238 (rok sześciu cesarzy). Wówczas Annius Italicus Gavidius Torquatus został mianowany kwestorem z rekomendacji cesarskiej (candidatus Augusti), a jego ojciec oraz teść wzięli aktywny udział w pracach kolegium XX viri rei publicae curandae. Awans Annii Italici Honorati nie był jednak wyłącznie efektem zasług indywidualnych – istotną rolę odegrały także powinowactwa z wpływowymi gentes. Anniuszy wspierali Bellicii, Claudii Attici oraz Rutilii Crispini, co potwierdza znaczenie aliansów rodowych w życiu politycznym Imperium Romanum.
Prawa autorskie (c) 2025 Danuta Okoń http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Nowy aureus rzymskiej cesarzowej Herenni Etruscylli znaleziony w Gąskach (Kujawy, Polska)
Artykuł dotyczy dotąd niepublikowanego znaleziska monetarnego z Gąsek (powiat Inowrocław, gmina Gniewkowo), odkrytego w 2009 r. przez archeologów z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Aureus w zbarbaryzowanym typie został wybity za rządów cesarza Trajana Deciusa dla jego żony, Herenni Etruscylli. Moneta posiada typowy dla aureusów znajdowanych na terenie Barbaricum otwór, co wskazuje na jej pozamonetarne użycie. Należy do zespołu zaledwie kilku monet tego typu znalezionych na terenie kultury przeworskiej, gdzie trafiła jako część łupu najprawdopodobniej wskutek przegranej przez Rzymian bitwy z Gotami pod Abrittus w 251 r. n.e., w której zginął sam cesarz.
Prawa autorskie (c) 2025 Katarzyna Małgorzata Balbuza, Józef Bednarczyk http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Celem artykułu jest próba zlokalizowania oraz odtworzenia zakresu prac inżynieryjnych podjętych w czasach cesarza Dioklecjana (285–305 n.e.) i Konstancjusza II (337–361 n.e.) w porcie morskim w Seleucji Pierii w Syrii. W związku z tym tekst ma także na celu określenie stanu infrastruktury portowej oraz użyteczności portu w Seleucji w IV stuleciu n.e. W artykule zostały przeanalizowane różne źródła antyczne i bizantyńskie, przy czym kluczowe znaczenie miały teksty retora Libaniusza, głównie Mowa XI („Na cześć Antiochii”) i Mowa XX („Do cesarza Teodozjusza. Na pojednanie”), a także wybrane listy Libaniusza i ćwiczenia retoryczne. Artykuł omawia także różne hipotezy i teorie autorów współczesnych, dając w ten sposób przegląd dotychczasowego stanu wiedzy i określając perspektywy badawcze.
Prawa autorskie (c) 2025 Paweł Filipczak http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
„Czekając na króla” – kilka uwag o koronacji Szapura II
Szapur II był najdłużej panującym władcą sasanidzkiego imperium. Zgodnie z legendarną tradycją został królem Iranu jeszcze w łonie matki. Studium analizuje informacje dotyczące powiązań rodzinnych Szapura II, zawartych w przekazach źródłowych, szczególnie tych niezwiązanych z oficjalną tradycją irańską. Wydaje się, że romantyczna opowieść o koronacji Szapura II została zaczerpnięta z eposów kajanidzkich opisujących przejęcie władzy przez Darę, syna Humay i Bahmana, w celu „przykrycia” brutalnej walki frakcji dworskich po śmierci Hormazda II.
Prawa autorskie (c) 2025 Katarzyna Maksymiuk http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Macedoniusz, biskup Konstantynopola – czarny charakter Historii kościelnej Sokratesa
Sokrates z Konstantynopola wiele miejsca w swej Historii kościelnej poświęcił Macedoniuszowi. Przedstawił w niej biskupa stolicy wschodniej części cesarstwa w czarnych barwach. Widział w nim herezjarchę i przypisywał mu brutalne prześladowanie swoich przeciwników religijnych, w tym mordy, tortury i burzenie kościołów. Wielu współczesnych badaczy wydaje się ten skrajnie negatywny obraz Macedoniusza przyjmować za prawdziwy. Autor podjął próbę wyjaśnienia, czy mógł on być zgodny z prawdą i czy Sokrates miał jakieś powody, aby wykreować tak negatywny portret Macedoniusza.
Prawa autorskie (c) 2025 Sławomir Jacek Bralewski http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Miejsca kultu św. Ignacego Antiocheńskiego w Antiochii Syryjskiej
Celem artykułu jest ukazanie miejsc kultu św. Ignacego Antiocheńskiego w Antiochii Syryjskiej w świetle starożytnych przekazów historycznych. Najpierw została ukazana postać św. Ignacego Antiocheńskiego, jaka wyłania się ze starożytnych przekazów źródłowych. Szczegółowa analiza i krytyczna ocena tych przekazów pozwoliła stwierdzić, że na temat jego życia w zasadzie niewiele wiadomo, a najważniejsze informacje o nim zaczerpnięte są z jego listów. Następnie nieco uwagi poświęcono pojawieniu się relikwii św. Ignacego w Antiochii. Natomiast w zasadniczej części opracowania szczegółowo przeanalizowano i poddano krytycznej ocenie informacje źródłowe na temat dwóch miejsc kultu św. Ignacego – podantiocheńskiego Koimeterionu i dawnej świątyni antiocheńskiej Tyche. Analiza i krytyka przekazów pozwoliła na wysunięcie ważnych wniosków: 1) relikwie św. Ignacego były trzykrotnie przenoszone (z Rzymu na podmiejski cmentarz przy Bramie Dafnejskiej Antiochii; z podantiocheńskiego Koimeterionu do dawnego Tycheum; z Antiochii do Rzymu); 2) najważniejsza z punktu widzenia polityki państwowej i kościelnej wydaje się druga translacja świadcząca o istotnych przemianach, jakie dokonały się w mentalności, a zwłaszcza w kulturze religijnej Antiocheńczyków, gdyż Teodozjusz II nie tylko wyraził fakt odchodzenia cesarstwa od dawnej religii Rzymian, lecz przede wszystkim ukazał rosnącą siłę chrześcijaństwa, które zaczęło dominować we wszystkich wymiarach życia społecznego; 3) poprzez złożenie relikwii św. Ignacego w obrębie miasta Teodozjusz II chciał zapewnić Antiochii duchową ochronę i opiekę potężnego protektora oraz podnieść rangę Antiochii na gruncie eklezjalnym; 4) po najeździe Arabów w roku 637, kiedy relikwie św. Ignacego zostały wywiezione do Rzymu, jego kult w Antiochii zanikł.
Prawa autorskie (c) 2025 Piotr Szczur http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Chrystologia Liberatusa z Kartaginy (stosunek do neochalcedonizmu)
Liberatus – archidiakon Kościoła kartagińskiego – żył w VI w. w okresie nasilenia się kontrowersji chrystologicznych za panowania cesarza Justyniana i dominacji teologicznej neochalcedonizmu w Konstantynopolu i innych ośrodkach imperium. W swoim jedynym znanym współcześnie dziele pt. Breviarium podjął próbę obrony tzw. „Trzech Rozdziałów”, potępionych cesarskim edyktem oraz decyzją II soboru konstantynopolitańskiego, ukazując zagadnienie ich ortodoksyjności na tle rozwoju radyklanych ruchów chrystologicznych: nestorianizmu i eutychanizmu. W poniższym artykule została przeprowadzona analiza dzieła afrykańskiego duchownego pod kątem wyznawanej przez niego chrystologii, skupiając się na jego stosunku do neochalcedonizmu przez pryzmat recepcji chrystologii cyryliańskiej, postaci antiocheńskich teologów z V w. oraz formuły teopaschickiej.
Prawa autorskie (c) 2025 Arkadiusz Urbaniec http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Znaki z IX wieku, inspirowane literami greckimi, znalezione nad Wisłą
W 1986 r. podczas wykopalisk archeologicznych prowadzonych przez Instytut Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego pod kierownictwem profesora Jerzego Gąssowskiego w miejscowości Podebłocie znaleziono trzy małe, fragmentaryczne przedmioty z gliny. Na tych tak zwanych „tabliczkach” znajdują się znaki podobne do liter alfabetu greckiego (il. 2,3,4). Znaleziska tego rodzaju, nieoczekiwane w tej okolicy, wzbudziły duże zainteresowanie polskich mediewistów.
Prawa autorskie (c) 2025 Ewa Łukaszewicz http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Pojedynek pomiędzy Rostamem i Sohrābem. Relacje król-pahlavan w perspektywie historyczno-kulturowej
Pojedynki są jednym z głównych elementów Shāhnāme autorstwa Abu'l-Qāsema Ferdowsī'ego. Służą one nie tylko jako ekscytująca rozrywka, ale także ujawniają wiele intrygujących aspektów kultury przedislamskiego Iranu. W niniejszym artykule analizuję jedną z najważniejszych walk jeden na jednego w Księdze Królewskiej, tj. pojedynek pomiędzy Rostamem i Sohrābem. Nie skupiam się jednak na tragedii wynikającej z niezamierzonego synobójstwa Rostama, ale na relacji między królem a pahlavanem. Pojedynek ten znakomicie ukazuje relację władcy do poddanego i poddanego do władcy w przedislamskim Iranie, stanowiąc podstawę do rozważań na ten temat.
Prawa autorskie (c) 2025 Joanna Szklarz http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Szczodrość Bolesława II w narracjach Galla i Mistrza Wincentego: cnota i transgresja
W ramach artykułu analizie poddane zostały narracje Galla Anonima i Wincentego Kadłubka dotyczące hojności Bolesława II. Cecha ta została przez obu uznana za wyróżnik dobrego władcy. U Galla uzasadnienia dla przydomka Szczodry, jakim Bolesław II był określany, dostarcza opowieść o anonimowym, żalącym się na swoje ubóstwo kleryku, którego król nadzwyczaj hojnie obdarzył, napełniając mu bogactwami płaszcz. Powtórzył tę historię, ale z bardzo znaczącymi modyfikacjami, Mistrz Wincenty. W obu wersjach opowieść niesie ze sobą przekaz odnoszący się do cech dobrego władcy oraz naukę moralną o szerszym zakresie. Rozpatrywane są w nich kwestie zarówno stosunku do dóbr materialnych, jak i sławy. W postępowaniu Bolesława, tak jak zrelacjonowali to kronikarze, uwidacznia się rys transgresji. Analiza służy jego wydobyciu oraz dociekaniu znaczeń, które przypisywali tej sytuacji średniowieczni autorzy.
Prawa autorskie (c) 2025 Michał Tomaszek http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Konfratrzy świeccy kanoników regularnych Grobu Bożego w Jerozolimie (1099–1187)
Artykuł dotyczy identyfikacji konfratrów świeckich kanoników regularnych Grobu Bożego w Jerozolimie. W toku przeprowadzonej analizy została ustalona tożsamość co najmniej 24 członków konfraterni, zarówno mężczyzn (16), jak i kobiet (8). Współbracia jerozolimskich bożogrobców rekrutowali się ze wszystkich, łacińskich, warstw społeczeństwa Outremer, a wśród nich można wskazać członków rodziny królewskiej, największych wasali Królestwa Jerozolimy oraz przedstawicieli burgesses i drobnego rycerstwa. W artykule wykazano, że rozwój ilościowy konfraterni kapituły Grobu Bożego następował stopniowo od lat dwudziestych i trzydziestych XII w., po tym, gdy kanonicy przyjęli zasady życia wspólnotowego zgodnego z regułą św. Augustyna. Rozwój zgromadzenia, jak i związanego z nim bractwa religijnego, przerwał konflikt z Saladynem i utrata Jerozolimy. Na podstawie zaprezentowanej analizy przybliżono obraz społeczeństwa oraz kultury religijnej i politycznej Outremer w latach 1099–1187.
Prawa autorskie (c) 2025 Tomasz Piotr Pełech http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Diabeł i życie pozagrobowe w świetle fragmentów XIII-wiecznej cysterskiej księgi cudów z biblioteki opactwa cysterskiego w Kołbaczu
W niniejszym artykule przeprowadzono analizę zachowanych fragmentów cysterskiej księgi cudów z XIII wieku z biblioteki opactwa cysterskiego w Kołbaczu, przechowywanych w Archiwum Polskiej Akademii Nauk w Warszawie. Fragmenty te są źródłem nieznanym w obiegu naukowym, a ważnym z perspektywy kultury i duchowości zakonu cystersów. W artykule zostanie poruszona problematyka diabła, demonów, zaświatów oraz wątek zmagań mnichów z demonami. W analizie zostanie również wskazane czy zawarte w zachowanych fragmentach wizje zła i sił nadprzyrodzonych wpisują się w szerszy kontekst, zgodny z cysterską wykładnią.
Prawa autorskie (c) 2025 Edyta Pluta-Saladra http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Średniowieczne Performatywne Rekonstrukcje Rycerskiej Przeszłości. Archeologia współczesnego odtwórstwa historycznego
Celem artykułu jest bliższe spojrzenie na zjawisko odtwarzania chwalebnej przeszłości rycerstwa w okresie pełnego i późniejszego średniowiecza w odniesieniu do refleksji badaczy nad współczesnym ruchem odtwórstwa historycznego. Autor dyskutuje serię przekazów świadczących o powszechności działań performatywnych, w trakcie których odtwarzano rycerską przeszłość. Najbardziej obfite w informacje spośród tych opowieści i przykładów są te, które odnoszą się do instytucji Okrągłych Stołów – turniejów, które bezpośrednio odwoływały się do arturiańskiej przeszłości rycerstwa, jak postrzegano przygody rycerzy króla Artura wśród rycerstwa i arystokracji. W trakcie dyskusji tych interesujących przekazów, autor porusza szereg problemów wspólnych dla średniowiecznego odtwarzania przeszłości i współczesnego odtwórstwa historycznego. Należą do nich: doniosłość przedmiotów materialnych używanych, by wejść w kontakt z przeszłością (takich, jak uzbrojenie i odzież), wyznaczniki identyfikacji używane, by przywołać bohaterskie tożsamości, jak również rolę doświadczeń związanych z odtwarzaniem przeszłości (charakterystycznych dla sportów walki) w uzyskiwaniu poczucia połączenia z przeszłością. Rola ta dyskutowana jest w odniesieniu do pojęć „commitment” (zaangażowania) i „flow” ukutych przez badaczy zajmujących się sferą antropologii sportu. Jak się okazuje, społeczne praktyki z zakresu odtwarzania przeszłości mogły być postrzegane przez ludzi średniowiecza jako bardzo poważne przedsięwzięcia, wyrażające ważne treści ideowe i rodzące konkretne zobowiązania. Porównanie średniowiecznych i współczesnych praktyk tego rodzaju ujawnia zarówno bliskie podobieństwa, jak i istotne różnice pomiędzy oboma zjawiskami. W ostatecznym rozrachunku, odrębności te odnoszą się do aspektów postrzegania przeszłości w średniowieczu jako bliżej, bardziej namacalnej i istotnej, nawet jeśli przeszłość ta mogłaby zostać określona jako wyobrażona.
Prawa autorskie (c) 2025 Wojciech Michalski http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Chełmskie nekrópolis – średniowieczne i nowożytne cmentarze miejskie w badaniach archeologicznych
Tematem artykułu są cmentarze chrześcijańskie odkrywane w trakcie badań archeologicznych na terenie miasta Chełma, datowane na okres średniowieczny i nowożytny – od XIII do końca XVIII w. Zgodnie z nakazem Kościoła cmentarze w tym czasie zakładane były najczęściej wokół świątyń. W źródłach pisanych w wymienionym okresie wspominanych jest w Chełmie 12 świątyń chrześcijańskich, z których jedynie 4 przetrwały do czasów obecnych. W wyniku badań archeologicznych rozpoznano 11 miejsc grzebalnych, których datowanie mieści się w określonych ramach chronologicznych. Zlokalizowano również kilka cmentarzysk w miejscach, które nie są obecnie przestrzenią sakralną. Pochówki odkryte w ścisłym centrum miasta mogą mieć związki z XIII–XV-wiecznymi świątyniami, zaś groby zlokalizowane na przedmieściach, poza dawnymi murami miejskimi, powiązano z kilkoma nieistniejącymi już świątyniami wzmiankowanymi od XV–XVI w. Odkryte cmentarze wnoszą wiele istotnych informacji dotyczących sposobu chowania zmarłych. Jednak, z uwagi na niewielki zakres odkryć, wymagają dalszych badań archeologicznych. Ich pełniejsze rozpoznanie pozwoliłoby dokładniej zrekonstruować dawny układ przestrzenny Chełma w okresie średniowiecznym i nowożytnym, a także uzupełnić wiedzę na temat zwyczajów pogrzebowych jego mieszkańców.
Prawa autorskie (c) 2025 Monika Ewelina Maziarczuk http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Kozłówka przed Zamoyskimi. Właściciele dóbr w XV–XVIII w.
Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie w zarysie właścicieli dóbr ziemskich Kozłówka, począwszy od 1405 r., gdy należały one do Gorajskich, do 1799 r., kiedy przeszły we władanie rodu Zamoyskich. Starano się precyzować nieścisłości istniejące w stosunkowo ubogiej literaturze, a także uzupełniać całkiem spore luki, dotyczące głównie XVI i XVII stulecia.
Prawa autorskie (c) 2025 Wiesław Bondyra http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Mieszczanin krakowski Kasper Suski de casa Castiglione (zm. 1589) jako posesjonat w księstwie zatorskim
Syn przybyłego z Florencji do Krakowa królewskiego kamieniarza Mikołaja Castiglione (zm. 1545) – Kasper – poprzez zakup w 1554 r. Suchej i Stryszawy, a następnie przez ślub w 1556 r. z Jadwigą, córką Stanisława Słupskiego i Anny z Grzymułtowskich, wszedł w koligacje rodzinne ze szlachtą zatorsko-oświęcimską. Mimo wnikliwego studium Adama Kamińskiego postać Kaspra jako mieszczanina oraz złotnika krakowskiego, a przy tym posesjonata okazuje się jeszcze nie do końca poznaną. Niedostrzeżone zostały zachodzące za sprawą Castiglione-Suskiego procesy osadnicze czy zmiany kulturowe, a tym samym dość mglistym jest nadal obraz XVI w. w lokalnych społecznościach. Tymczasem za sprawą ludzi pokroju krakowskiego mieszczanina Kaspra docierały do utworzonego w 1564 r. powiatu śląskiego renesansowe mody i wzorce myślowe, a także nurty reformacyjne. Uzupełniając dotychczasowy stan wiedzy na temat osoby i działalności Kaspra Suskiego, autor przedstawił jego krąg rodzinny, zgromadzony majątek i sieć wzajemnych relacji ze szlachtą księstw zatorskiego i oświęcimskiego (głównie sąsiadującymi z jego majątkiem okolicznymi posesjonatami).
Prawa autorskie (c) 2025 Mirosław Aleksander Płonka http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Rodzime origo gentis w norweskim dziejopisarstwie epoki nowożytnej (XVI–XVII w.)
W XVI w. praca nad nową historią Norwegii skupiła się na udostępnianiu średniowiecznych sag, głównie Heimskringli Snorri Sturlussona (XIII w.) współczesnemu czytelnikowi. Było to konieczne ze względu na fakt, iż teksty sag powstały w języku norrońskim, w czasach nowożytnych praktycznie zapomnianym. Powstały wówczas przekłady sag na język duńsko-norweski Mattisa Størssøna oraz Pedera C. Friisa. W tych tekstach uczeni norwescy mogli zapoznać się z wersją etnogenezy, czyli wywodem władców norweskich od potomków Odyna. Oba przekłady były nieznacznie modyfikowane, a niezależne prace Absalona Beyera oraz Friisa, mające charakter opisu topograficznego Norwegii z historycznym wstępem, w ogóle od wersji Snorriego abstrahowały, sięgając po wzmiankowanego w niektórych źródłach eponima Nora. Poznanie w XVII w. pozostałych tekstów (w tym prologu do Eddy Snorriego) oraz krótkich, w całości poświęconych etnogenezie tekstów w rękopisie Flatøybok (XIV w.) zainspirowało historyków działających pod koniec tego stulecia. Był to przede wszystkim Thormod Torfæusa, który w swojej Historia Rerum Norvegicarum podjął próbę syntezy występujących w średniowieczu wersji. Stworzył koncepcję tworzenia ludu norweskiego w formie procesu „nawarstwiania” się kolejnych grup: olbrzymów (potomków Noego), pierwszej grupy Gotów, Odyna i Asów (stosując euhemeryzm, historyk uznał ich za ludzi) oraz drugiej grupy Gotów pod wodzą Nora kolejno przybywających do Skandynawii.
Prawa autorskie (c) 2025 Krystyna Szelągowska http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Pieczęć i herb miasta w miejskim piśmiennictwie historycznym Pomorza Zachodniego w okresie nowożytnym. Obraz i słowo w budowaniu tożsamości miejskiej
Artykuł dotyczy współoddziaływania obrazu i słowa w budowaniu poczucia tożsamości miejskiej wśród obywateli miast byłego Księstwa Pomorskiego w okresie nowożytnym. Analizie poddano teksty dotyczące historii i symboliki ikonografii pieczęci i herbów miejskich zapisane w historycznym piśmiennictwie miejskim, czyli w tekstach dotyczących historii miasta pisanych przez przedstawicieli ich mieszczaństwa. W przypadku Pomorza Zachodniego zapisy takie znaleziono tylko dla Szczecina, Gryfic, Trzebiatowa i Kołobrzegu, a dla kilku innych miast – ślady istnienia takich opowieści utrwalone w końcu XVIII w. Celem artykułu jest również włączenie zachodniopomorskich źródeł typowych dla tradycyjnego źródłoznawstwa w krąg metodologii związanej z historią komunikacji społecznej.
Prawa autorskie (c) 2025 Agnieszka Gut http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Deukalion czy Noe? Interpretacja rewersów trzech cesarskich numizmatów z Apamei Frygijskiej między XVII a początkiem XX w.
Celem artykułu jest analiza sposobu interpretacji scen, które znajdują się na rewersach trzech monet z okresu Cesarstwa Rzymskiego, pochodzących z frygijskiej Apamei. Między wiekiem XVII a początkiem wieku XX znano trzy emisje tych numizmatów, które powstały za panowania Septymiusza Sewera, Makryna i Filipa Araba. Dominuje pogląd, że rewersy tych monet prezentują scenę potopu, która odnosi się bądź do greckiego mitu o Deukalionie, bądź do biblijnej historii Noego. Obok obu sposobów interpretacji zaproponowano jeszcze kilka innych wyjaśnień tej sceny. Niniejsze analizy mają za zadanie zaprezentowanie tych interpretacji z uwzględnieniem związków, jakie między nimi zachodzą.
Prawa autorskie (c) 2025 Piotr Kochanek http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Walka rodziny Towiańskich o spadek po śmierci kardynała Michała Stefana Radziejowskiego w 1705 r.
Po śmierci prymasa Polski Michała Stefana Radziejowskiego w 1705 r. rodzina Towiańskich została zaangażowana w toczące się niemal do lat dwudziestych XVIII w. procesy sądowe, dotyczące spadku po zmarłym i rozliczeń z legatariuszami. Powodem stało się uczynienie z wojewodziny łęczyckiej Katarzyny Konstancji z Niszczyckich Towiańskich depozytariuszką dóbr ruchomych i nieruchomych oraz odpowiedzialną za wypłacenie sum i wydanie legatów, głównie klasztorom oraz kapitułom – łowickiej, uniejowskiej i gnieźnieńskiej. Towiańscy zostali zmuszeni do odstąpienia niektórych majątków po zmarłym hierarsze osobom z nim skoligaconym, m.in. dóbr radziejowskich dla Prażmowskich oraz kryłowskich dla Izbińskich. Zarówno pierwsza, jak i druga okoliczność uwikłała Towiańskich w długie batalie sądowe. Wynikały one z dość literalnego traktowania zapisów o objęciu wszystkich dóbr, a także niechęci do regulacji wypłat na rzecz duchownych wskutek bądź utraty środków, bądź braku ich pokrycia w skarbie zmarłego. Bardzo ważnym problemem stało się także sprowadzenie srebrnego kompletu ołtarzowego, zamówionego przez Radziejowskiego w warsztacie Guillaume Jacoba. Praca przedstawia procesy sądowe toczące się przed Trybunałem Koronnym oraz sprawę sprowadzenia do Gniezna wspomnianego kompletu ołtarzowego.
Prawa autorskie (c) 2025 Jarosław Pietrzak http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Działalność oświatowa litewskiej prowincji pijarów w czasach Komisji Edukacji Narodowej
Artykuł przedstawia zarys działalności edukacyjnej zakonu pijarów w prowincji litewskiej w XVIII w. Przedstawiono programy nauczania w poszczególnych okresach. Wiek XVIII w. to czas reform oświatowych. Jedną z pierwszych i ważniejszych była reforma ks. Stanisława Konarskiego, która także miała wpływ na reformę szkół pijarskich w prowincji litewskiej. Od 1773 r. pijarzy litewscy rozpoczęli pracę według zmian wprowadzonych przez Komisję Edukacji Narodowej.
Prawa autorskie (c) 2025 Mariusz Grzegorz Ausz http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Między Dreznem i Neapolem. Wpływ sieci dynastycznej Wettynów na wymianę handlową saksońsko-neapolitańską w połowie XVIII w.
W artykule poruszono zagadnienie funkcjonowania sieci dynastycznej Wettynów w połowie XVIII w. oraz jej wpływ na próby intensyfikacji saksońsko-neapolitańskiej wymiany handlowej. Dzięki umiejętnie realizowanej polityce dynastycznej przedstawiciele dynastii Wettynów znajdowali się na dworach m.in. w Neapolu, Paryżu i Monachium, utrzymując ze sobą ścisłe relacje. Ich istotnym elementem były transporty rzeczy, w tym dzieł sztuki, kulinariów oraz porcelany, które krążyły między Dreznem a pozostałymi stolicami. W oparciu o krąg dynastyczny starano się również zintensyfikować eksport saskich tkanin oraz mebli do Królestwa Neapolu. Kluczową rolę odgrywali w tym zakresie dyplomaci oraz kupcy, ostatecznie jednak ze względu na trudności logistyczne oraz finansowe zrezygnowano z realizacji tego planu.
Prawa autorskie (c) 2025 Katarzyna Anna Kuras http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Obraz angielskiej kultury fizycznej w polskim piśmiennictwie do 1795 r.
Artykuł przedstawia kompleksową analizę wątków związanych z angielską kulturą fizyczną w polskim piśmiennictwie obejmującym okres do 1795 r. Celem badań było ukazanie, jakie elementy angielskiej kultury fizycznej pojawiały się w polskich dziełach z epoki i czy któreś z nich były szczególnie popularne. Podjęto także próbę ustalenia wpływu angielskiej kultury fizycznej na staropolskie zwyczaje i obyczaje związane z kulturą fizyczną. Materiał źródłowy stanowiły relacje z podróży, wspomnienia, prasa oraz inne dzieła z epoki. W pierwszej części omówiono angielską kulturę fizyczną w relacjach staropolskich peregrynantów, w drugiej części dokonano analizy jej obecności w prasie okresu I Rzeczpospolitej, z naciskiem na wyścigi konne i związane z nimi zakłady pieniężne. Trzecią część poświęcono wątkom angielskiej kultury fizycznej pojawiającym się w innych dziełach z epoki, w tym w piśmiennictwie geograficznym i utworach scenicznych. W wyniku przeprowadzonej analizy można stwierdzić, że omawiany temat pojawiał się w niemal wszystkich ówczesnych formach literackich, których odbiorcami były jednak wyższe warstwy społeczne. Analiza źródeł wykazała także, że choć niektóre angielskie zwyczaje związane z kulturą fizyczną znalazły swoje odzwierciedlenie w polskich praktykach, wpływ ten był ograniczony i dotyczył głównie arystokracji. Brak jednak dowodów na szerokie rozpowszechnienie tych praktyk w Polsce przedrozbiorowej. Artykuł kończy refleksja nad ograniczonym i nietrwałym charakterem wpływów angielskiej kultury fizycznej, które dopiero w drugiej połowie XIX w. zaczęły zyskiwać, choć nie bez oporów, większą akceptację społeczną.
Prawa autorskie (c) 2025 Arkadiusz Włodarczyk, Mateusz Rozmiarek http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Fundacja ks. Franciszka Ksawerego Jabłonowskiego na rzecz Zakładu Sióstr Miłosierdzia w Przeworsku. Z dziejów wsi Kalembina w XIX w.
W 1816 r. proboszcz parafii Dobrzechów, ks. Franciszek Ksawery Jabłonowski, na mocy swojego testamentu zapisał Kalembinę na rzecz Sióstr Miłosierdzia z Przeworska. Majątek ten stał się ich własnością w 1817 r. w wyniku śmierci duchownego. Ze względu na znaczną odległość dzielącą Kalembinę i Przeworsk oraz problematycznych dzierżawców szarytki, wbrew woli fundatora, podjęły starania o sprzedaż ofiarowanej wsi. Po przezwyciężeniu początkowych trudności dokonano parcelacji majątku. Dochód ze sprzedaży utracono bezpowrotnie w wyniku I wojny światowej. Artykuł omawia postać fundatora – ks. Franciszka Ksawerego Jabłonowskiego – oraz historię wsi podczas jej zarządu przez Zgromadzenie Sióstr Miłosierdzia.
Prawa autorskie (c) 2025 Andrzej Edward Godek http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Wolność druku w Królestwie Kongresowym w okresie sprawowania funkcji naczelnika cenzury przez Józefa Kalasantego Szaniawskiego
Celem artykułu jest analiza działań podjętych przez Józefa Kalasantego Szaniawskiego w okresie pełnienia przez niego w Królestwie Polskim funkcji naczelnika cenzury. Szaniawski jest postacią budzącą głębokie kontrowersje, obej­mujące zarówno jego postawę polityczną, jak i charakter uprawianej refleksji. Autor podjął próbę określenia, w jakim stopniu wpływy intelektualnych fascynacji Szaniawskiego, zwłaszcza jego poglądów filozoficznych, przełożyły się na edukacyjną i cenzorską politykę władz Królestwa. Autor uważa, że J. K. Szaniawski będąc w roli cenzora niezwykle rygorystyczny, kierował się bardziej własnym, konserwatywnym światopoglądem niż zaleceniami władz zaborczych.
Prawa autorskie (c) 2025 Sebastian Paczos http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Skutki ograniczania roli samorządu szlacheckiego na ziemiach litewsko-białoruskich w świetle zmian składu sądów szlacheckich w latach 1832–1855
Artykuł składa się z dwóch części. Pierwsza część prezentuje zmiany prawno-ustrojowe i proces asymilacji systemu sądownictwa w guberniach północno-zachodnich Cesarstwa Rosyjskiego po upadku powstania listopadowego. Porusza również kwestię nowych zasad narzuconych samorządom szlacheckim oraz zakres interwencji caratu w obsadę urzędników sądowych w okresie międzypowstaniowym. Część druga charakteryzuje środowisko urzędników samorządu szlacheckiego. Analizie zostali poddani urzędnicy sądowi wybranych powiatów guberni wileńskiej – łącznie 169 osób. Podstawą źródłową analizy są opisy stanu służby pracowników, które pozwoliły określić cechy grupy: pochodzenie, wykształcenie, stan majątkowy, osiągnięte rangi, nagrody, odznaczenia. Portret zbiorowy grupy urzędników sądowych ukazuje zakres ograniczania samorządności szlacheckiej na ziemiach zabranych.
Prawa autorskie (c) 2025 Maria Elżbieta Korybut-Marciniak, Jolanta Kowalik http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
„Nasza osobliwa instytucja” – problem niewolnictwa w myśli politycznej Johna Caldwella Calhouna
John C. Calhoun był amerykańskim mężem stanu, teoretykiem politycznym, senatorem, sekretarzem wojny i siódmym wiceprezydentem Stanów Zjednoczonych w latach 1825–1832. Rozpoczął swoją karierę polityczną jako nacjonalista, modernizator, zwolennik silnego rządu federalnego i taryf ochronnych. Później stał się przywódcą Południa i głównym zwolennikiem praw stanowych, ograniczonego rządu i nullifikacji. Podczas swojej kariery politycznej bronił niewolnictwa jako części południowej struktury społecznej i podstawy gospodarki rolnej. Podczas gdy inni politycy z Południa usprawiedliwiali niewolnictwo jako „zło konieczne”, Calhoun, w swoim słynnym przemówieniu w Senacie w 1837 r., stwierdził, że niewolnictwo było „pozytywnym dobrem”. W artykule autor bada podstawy tej postawy Calhouna. Zastanawia się, czy zawiła teoria polityczna Calhouna funkcjonowała tylko jako środek do zachowania niewolnictwa, czy też Calhoun był zmuszony bronić go ze względu na szczególne okoliczności społeczne i gospodarcze Południa.
Prawa autorskie (c) 2025 Tomasz Dariusz Tulejski http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Rosja wobec Polski w świetle publicystyki emigracyjnych „Wiadomości Polskich”
Artykuł traktuje o stosunku Rosji wobec Polski w świetle publicystyki „Wiadomości Polskich”, jednego z najwybitniejszych pism Wielkiej Emigracji, redagowanego przez dwie znamienite postacie polskiej kultury, nauki i polityki – Juliana Klaczkę oraz Waleriana Kalinkę. Pismo kreśliło na swych łamach obraz Rosji – wiecznego przeciwnika Polski. Rządy poszczególnych carów mogły się różnić co do metod walki z Polakami, niektóre mogły być nawet łagodniejsze, ale niezmiennie dążyły do tego samego, czyli zniszczenia wszelkich przejawów polskości. Nie tylko państwo rosyjskie było wrogiem Polaków, ale cały naród rosyjski, i to praktycznie bez wyjątków. Była to bowiem walka między dwiema cywilizacjami: niezwykle rozwiniętą intelektualnie i moralnie cywilizacją łacińską, której fundamentem była wiara katolicka, i barbarzyńską cywilizacją rosyjską, ukształtowaną pod wpływem panowania mongolskiego na Rusi. W piśmie ukazywano specyfikę rządów cara Aleksandra II, udowadniając, że wcale nie był on przyjacielem Polski, na co niestety sami Polacy czasami dawali się nabierać.
Prawa autorskie (c) 2025 Mateusz Piotr Gancewski http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Społeczno-ekonomiczne aspekty emigracji zarobkowej z ziem północnego Mazowsza do Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej na przełomie XIX i XX w.
Na przełomie XIX i XX w. regionem Królestwa Polskiego charakteryzującym się jedną z największych fal emigracji zarobkowej za ocean były ziemie północnego Mazowsza, wchodzące w skład terytorialny guberni płockiej i łomżyńskiej. Uczestniczyła w niej przede wszystkim ludność wiejska. Jej wychodźstwo zarobkowe było następstwem przemian społeczno-ekonomicznych na wsi Królestwa Polskiego po reformie uwłaszczeniowej z 1864 r. i powstaniu znaczącej liczby gospodarstw małorolnych, które nie zapewniały należytegoutrzymania rodzinom chłopskim. Najbardziej popularnym kierunkiem emigracji zamorskiej mieszkańców Mazowsza Północnego były Stany Zjednoczone, gdzie najlepiej można było zarobić. Emigracja za ocean miała przeważnie charakter stały, opuszczano ojczyznę bezpowrotnie, ale też często powracano do kraju ze znacznymi kwotami. Autor podejmuje próbę ustalenia rozmiarów wychodźstwa z guberni płockiej i łomżyńskiej do Stanów Zjednoczonych, co nie było łatwe ze względu na fakt emigracji nielegalnej. Nawiązuje do roli agentów emigracyjnych przy organizowaniu przerzutów grup wychodźców przez granicę z Prusami Wschodnimi, ich transportów koleją do portów niemieckich i podróży przez ocean. Analizuje możliwości podejmowanej pracy (głównie w przemyśle) przez emigrantów z Mazowsza w Stanach Zjednoczonych, szacuje kwoty zarobionych pieniędzy oraz ich wykorzystanie po powrocie do kraju. W artykule nie pominięto stanowiska ziemiaństwa i duchowieństwa wobec wychodźstwa, a zwłaszczaspołeczno-ekonomicznych i kulturowych konsekwencji emigracji zarobkowej do USA.
Prawa autorskie (c) 2025 Janusz Szczepański http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Wyobrażenia religijne w listach i pamiętnikach chłopów Królestwa Polskiego przełomu XIX i XX w. (1881–1914)
Artykuł przedstawia wyobrażenia religijne chłopów Królestwa Polskiego na przełomie XIX i XX w. Szczegółowymi zagadnieniami poruszonymi w tekście są: wizja Boga (Ojca, Jezusa, Ducha Świętego), Maryi, innych świętych, a także złych i dobrych duchów. Za bazę źródłową do dociekań posłużyły te zbiory listów i pamiętników chłopów, które zawierają informacje na temat życia religijnego. Od schyłkowych dekad XIX w. stanowią one na tyle duży korpus materiałów, że umożliwiają szerzej zakrojone badania na ich podstawie, choć należy zwrócić uwagę, że ich autorzy stanowili dość specyficzną grupę na tle ogółu włościan tego okresu. Artykuł ukazuje, w których debatach dotyczących XIX-wiecznej wsi egodokumenty mogą pomóc – m.in. tej poświęconej fatalizmowi w mentalności religijnej.
Prawa autorskie (c) 2025 Łukasz Kożuchowski http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Ludzie i czasopisma nowojorskiej Polonii w latach 1886–1900
W artykule opisano i poddano analizie dynamikę rozwojową polskiej prasy w Nowym Jorku wydawanej w latach 1886–1900. Zaliczyć do niej można pisma o rozmaitych profilach ideowych: ogólnoinformacyjnych, socjalistycznych, politycznych, religijnych, satyryczno-humorystycznych. Szczególną uwagę skoncentrowano na środowisku dziennikarskim Polonii nowojorskiej, wykazując jego zróżnicowane ideowe oraz rodzące się na tym tle konflikty. Znaleźć w tym gronie można ludzi różnych generacji, o różnym pochodzeniu społecznym, prezentujących niekiedy skrajnie różne poglądy. W grupie tej znalazł odzwierciedlenie przekrój struktury społecznej diaspory polskiej w Ameryce pod koniec XIX stulecia. Analiza materiału prasowego oraz biografii redaktorów, wydawców i publicystów nowojorskiej Polonii pozwoliła uchwycić specyfikę tego środowiska, zaznaczając cechy typowe dla emigracji polskiej usytuowanej nie tylko w Nowym Jorku, ale także Brooklynie, New Jersey i okolicach. Refleksja nad powyższym zagadnieniem zbliża do odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób ludzie przyjmujący na siebie rolę przywódczą kształtowali w przestrzeni jednego z największych ośrodków miejskich na świecie specyficzny, dynamiczny obraz społeczny polskiej diaspory nad Hudsonem oraz w jej sąsiedztwie.
Prawa autorskie (c) 2025 Daniel Kiper, Janusz Gerasik http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Powstanie Związku Katechetów w Galicji w dobie autonomicznej
Artykuł ma na celu przedstawienie procesu powstawania Związku Katechetów w Galicji w dobie autonomicznej. Zaprezentowano w nim całe spektrum zagadnień związanych z kształtowaniem się tej organizacji w latach 1897–1899, czyli od momentu pojawienia się idei jej zawiązania, aż do formalnego zatwierdzenia jej statutu. Podaje on szerszy kontekst podejmowanych działań w tym zakresie, ukazując stosunek księży katechetów diecezji galicyjskich do powstającego związku, władz kościelnych i państwowych oraz lwowskiego środowiska związanego z „Gazetą Kościelną”, a także osobiste zaangażowanie ks. Walentego Gadowskiego (katechety i katechetyka) w dzieło utworzenia polskiej organizacji zawodowej księży katechetów i wychowawców katolickich, pierwszej tego typu na ziemiach polskich okresu zaborów.
Prawa autorskie (c) 2025 Roman Ceglarek http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Między efektem Matyldy a naukowym sukcesem. Mileva Miarić versus Maria Skłodowska-Curie
Autorka podejmuje problem uwarunkowań towarzyszących karierom kobiet w nauce. Koncentruje się na przełomie XIX i XX stulecia, jednakże gros czynników wpływających na pozycję uczonych zachowuje aktualność do dzisiaj. Na przykładzie bohaterek pochodzących z Europy Środkowo-Wschodniej: Marii Skłodowskiej-Curie i Milevy Marić-Einstein pokazano, co wspierało, a w efekcie zadecydowało o ogromnym sukcesie pierwszej i wpłynęło na porażkę drugiej. Wśród wskazanych przyczyn, poza intelektualnym potencjałem, zdolnościami, samozaparciem i ogromną motywacją, znalazły się m.in.: wsparcie ze strony rodziców, partnerstwo w małżeństwie, wspólne pasje i naukowa praca z mężem, życzliwość teściów etc. Autorka oparła swe rozważania na materiałach wspomnieniowych oraz polskich i anglojęzycznych monografiach i artykułach naukowych z zakresu historii nauki, które ukazały w ostatnim czasie. Skrupulatnie prześledziła dyskusje toczące się wokół udziału Milevy Marić w badaniach i odkryciach Alberta Einsteina.
Prawa autorskie (c) 2025 Jolanta Renata Kolbuszewska http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
W cieniu rusyfikacji, strajku szkolnego 1905 r. i I wojny światowej – edukacja na terenie Królestwa Polskiego przełomu XIX i XX w. w świetle źródeł rękopiśmiennych ze zbiorów Biblioteki Narodowej (wybrane problemy)
Celem artykułu jest ukazanie wpływu przemian społeczno-politycznych zachodzących na ziemiach Królestwa Polskiego przełomu XIX i XX w. na przebieg procesów edukacyjnych dzieci i młodzieży szkolnej. Był to okres nasilonej rusyfikacji, intensyfikacji nauczania domowego, strajku szkolnego 1905 r. i związanego z nim rozwoju polskich szkół prywatnych, wreszcie destabilizującego edukację wielu uczniów wybuchu I wojny światowej. Bazę źródłową artykułu stanowią niepublikowane pamiętniki ze zbiorów Biblioteki Narodowej w Warszawie. Wybrano 29 rękopisów spełniających główne kryterium doboru – ich autorzy kształcili się w okresie od lat dziewięćdziesiątych XIX w. do momentu zakończenia I wojny światowej na terenach zaboru rosyjskiego. Autorzy ci reprezentują różne grupy społeczne, od rodzin chłopskich, robotniczych i rzemieślniczych po inteligencję i ziemiaństwo, co pozwala na szersze porównanie specyfiki preferowanych i praktykowanych przez nie modeli edukacji. Analiza materiału źródłowego obejmowała zarówno edukację domową, jak i instytucjonalną. Analizowane wspomnienia to dokumenty o charakterze prywatnym, osobistym, przedstawiające w sposób subiektywny przeżycia i doświadczenia ich autorów w kontekście przemian politycznych i społecznych przełomu XIX i XX w., w tym przejawów cechującej ten okres nowoczesności, często pozostającej w swoistej sprzeczności z nostalgią za tradycją przeszłości.
Prawa autorskie (c) 2025 Monika Nawrot-Borowska, Agnieszka Wałęga http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Amerykański uniwersalizm a Polska w Europie Środkowo-Wschodniej w XX w.
Artykuł przedstawia znaczenie liberalnego uniwersalizmu w polityce Stanów Zjednoczonych w odniesieniu do wybranych problemów politycznych i terytorialnych Polski oraz Europy Środkowo-Wschodniej. Od zakończenia I wojny światowej aż do upadku „żelaznej kurtyny” USA wiązały kondycję własnego systemu liberalno-demokratycznego z upowszechnianiem postępowych, demokratycznych i liberalnych wartości na świecie. Ten liberalny ideał „emancypacji ludzkości” obejmował koncepcje trwałego pokoju, demokracji, samostanowienia, postępu społecznego, rozwoju gospodarczego, wolnego handlu i praw człowieka, budując specyficzny związek amerykańskiej polityki zagranicznej z moralnością i ekonomią. Celem jest wykazanie, że uniwersalizm kształtował amerykańskie spojrzenie na Polskę i Europę Środkowo-Wschodnią jako liberalne „laboratorium historii” XX stulecia na styku imperiów, które było zarazem przestrzenią konfliktów, rewolucji i nacjonalizmów kolidujących z amerykańskim uniwersalizmem.
Prawa autorskie (c) 2025 Krzysztof Siwek http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
W obliczu upadku imperium. Rosja w polskiej myśli politycznej ostatnich miesięcy I wojny światowej
W artykule podjęto próbę omówienia dominujących w polskiej myśli politycznej ostatnich miesięcy I wojny światowej odniesień do sytuacji w Rosji. Za cezurę początkową autor przyjął moment podpisania przez bolszewików traktatu brzeskiego z państwami centralnymi, co nastąpiło 3 marca 1918 r. Na gruncie polskim ten separatystyczny pokój postrzegano jako upokarzający dla Rosji i stwarzający zarazem nową sytuację międzynarodową w Europie Środkowo-Wschodniej. Cezurę końcową artykułu symbolicznie wyznacza z kolei moment odrodzenia się niepodległego państwa polskiego. Niewątpliwie stwarzało to nowe okoliczności, w jakich miała się odtąd kształtować polska refleksja polityczna dotycząca spraw rosyjskich. Polska refleksja polityczna na temat Rosji wiosną, latem i wczesną jesienią 1918 r. ogniskowała się wokół czterech głównych problemów. Po pierwsze, próbowano znaleźć odpowiedź na pytanie o genezę przewrotu bolszewickiego. Po drugie, usiłowano dociec istoty bolszewizmu. Trzecie pytanie dotyczyło przyszłości ruchu leninowskiego, a zwłaszcza ewentualnych scenariuszy związanych z powszechnie spodziewanym upadkiem rządów komunistycznych w Rosji. Last but not least, rozważano kwestię wpływu, jaki wydarzenia rosyjskie wywierają na losy sprawy polskiej, a szerzej na sytuację w regionie i w całej Europie.
Prawa autorskie (c) 2025 Grzegorz Zackiewicz http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
W artykule dokonano syntezy poglądów na idee demokracji. Przedmiotem rozważań były formułowane przez Wincentego Witosa (1874–1945) koncepcje odnoszące się do demokracji na przestrzeni okresu od czasów zaborów, walki o niepodległość, odrodzonego państwa polskiego o ustroju demokratycznym i przejścia do autorytaryzmu. Postulaty opisywane i wskazywane przez Witosa w swoich generalnych aspektach są aktualne nadal i dlatego proponowane przez niego rozwiązania warte są przemyślenia także dzisiaj. Niewątpliwie należą do nich demokratyzacja struktur władzy, sprawne zarządzanie państwem, które łączył z wysokimi kwalifikacjami pracowników administracji, przestrzeganie praw i wolności obywatelskich, krzewienie idei patriotycznych i wychowanie w duchu miłości do ojczyzny. Jego myśl opierała się na przekonaniu, że prawdziwa demokracja musi wyrastać z ludu i służyć ludowi, a nie elitom czy jednostkom dążącym do władzy absolutnej.
Prawa autorskie (c) 2025 Ewelina Podgajna http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Recepcja kultur klasycznych w tekstach innych niż literatura piękna czy generalnie tzw. sztuka wyższa rzadko poddawana jest analizie. Jednym z najpowszechniejszych sposobów powoływania się na wzorce antyczne było użycie exemplum – nazwisk bohaterów, które nierozerwalnie powiązano z określonymi wartościami. W praktyce wystarczało powołać się na samo nazwisko. Jednym z takich exempla był L. Kwinkcjusz Cyncynat (L. Quinctius Cincinnatus), symbol cnót obywatelskich – oddania sprawie państwa, bezinteresowności, skromności, kompetencji. Cyncynat począwszy od XVIII w., kiedy stał się niemal świeckim świętym, zagościł w dyskursie publicznym Europy i Ameryki. W Polsce standardowo zestawiano z nim Tadeusza Kościuszkę, następnie w pierwszej połowie XIX w. stał się symbolem ziemianina-rycerza. Wraz z odzyskaniem niepodległości wrócił jego pierwotny wymiar jako symbolu męża opatrznościowego. W przewrotny sposób został wykorzystany przez Józefa Rappaporta do ośmieszenia Wincentego Witosa w 1921 r. Satyra Rappaporta jednocześnie jest przykładem zmieniającego się paradygmatu wykorzystywania antycznych wzorów.
Prawa autorskie (c) 2025 Paweł Madejski http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Józefa Mehlbergowa. Filozofka – działaczka społeczna – matematyczka
Artykuł prezentuje wyniki badań dotyczących życia Józefy Mehlbergowej (Pepi Spinner). Wypełnia luki w ustaleniach dotyczących lwowskiej szkoły filozoficznej, lwowskiej szkoły matematycznej oraz polskiej emigracji naukowej po II wojnie światowej. Potwierdzono identyfikację uczennicy Kazimierza Twardowskiego Pepi Spinnerówny z Janiną Suchodolską działającą w strukturach Rady Głównej Opiekuńczej, omówiono jej zaangażowanie we wsparcie dla więźniów Majdanka, rolę w funkcjonowaniu polskiego systemu opieki społecznej, jak i jej wieloletnią działalność naukową. Artykuł stanowi także głos w dyskusji na temat roli osób pochodzenia żydowskiego, które z pobudek altruistycznych narażały życie, by nieść pomoc Polakom w trakcie II wojny światowej.
Prawa autorskie (c) 2025 Mariusz Pandura, Jan Zygmunt http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Niewykorzystana szansa? Przyczynek do sportu w Policji Państwowej w latach 1924–1939
Niniejszy tekst poświęcono wybranym aspektom wykorzystywania sportu przez polską Policję Państwową w latach 1924–1939. Za podstawę do napisania artykułu posłużyły przede wszystkim źródła archiwalne przechowywane w zasobie Archiwum Akt Nowych w Warszawie oraz archiwów państwowych w Lublinie, Łodzi i Poznaniu. W oparciu o powyższe materiały zostały poruszone kwestie związane z zainicjowaniem ruchu sportowego w szeregach Policji Państwowej, sposobami fizycznej aktywizacji policjantów oraz planami Komendy Głównej Policji Państwowej dotyczącymi wykorzystywania sportu do zacieśniania związków policji ze społeczeństwem. W tekście znalazły się informacje na temat terytorialnego rozmieszczenia Policyjnych Klubów Sportowych wraz ze wskazaniem przyczyn, wyraźnych różnic dzielących na tym tle województwo śląskie od reszty obszarów II Rzeczypospolitej. Szczególną uwagę poświęcono rozwojowi sportu policyjnego w międzywojennym województwie lubelskim, a więc obszarze plasującym się na średnim poziomie rozwoju społecznego oraz gospodarczego, uwzględniając nie tylko miasto Lublin, lecz także obszary peryferyjne, takie jak powiat lubartowski i hrubieszowski. W analizie nie pominięto czynników sprzyjających potencjalnej egalitarności Policyjnych Klubów Sportowych.
Prawa autorskie (c) 2025 Jan Błachnio http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Członkowie Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów w Więzieniu Ciężkim na Św. Krzyżu w II Rzeczpospolitej w świetle polskich źródeł historycznych
Artykuł prezentuje zagadnienia związane z pobytem w Więzieniu Ciężkim na Św. Krzyżu członków Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów. Problematykę ujęto przez pryzmat polskich źródeł historycznych. W tym celu posiłkowano się zarówno materiałami archiwalnymi zgromadzonymi w Archiwum Państwowym w Kielcach, jak i szeroką literaturą przedmiotu. Spośród najbardziej znanych członków Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów w Więzieniu Ciężkim na Św. Krzyżu przebywali m.in. Stepan Bandera oraz Mykoła Kłymyszyn. Zadaniem artykułu była próba kompletnego ukazania pobytu Ukraińców na Św. Krzyżu. W tym najbardziej znanej grupy członków OUN, czyli uczestników zamachu na ministra spraw wewnętrznych Bronisława Pierackiego, którzy trafili do świętokrzyskiego więzienia.
Prawa autorskie (c) 2025 Bartosz Kułan http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Karpacka Sicz – powstanie, losy i spuścizna. Zbrojne ramię Karpackiej Ukrainy
Karpacka Sicz, paramilitarna, a z czasem wojskowa formacja autonomicznej Podkarpackiej Rusi – Karpackiej Ukrainy, została powołana 9 listopada 1938 r., ale wyrosła na bazie wcześniej istniejących organizacji. Karpacka Sicz szybko zbudowała swoje polityczne i wojskowe struktury, w czym pomagał napływ ochotników z Galicji i emigracji. W ściśle wojskowym sztabie główną rolę odgrywali uciekinierzy i emigranci z Galicji Wschodniej, zazwyczaj członkowie OUN – Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów. Organizacja Narodowej Obrony Karpacka Sicz (ONOKS) od początku do końca swej egzystencji borykał się z brakiem uzbrojenia i kłopotami z odpowiednim wyszkoleniem swych członków. Pomimo podejmowanych prób, z przyczyn głównie politycznych nie doszło do porozumienia z Czechami, co zwiększyłoby potencjał Siczy. ONOKS, obok jednostek czechosłowackiej armii i jednostek ochrony pogranicza, brał udział w zwalczaniu węgierskich i polskich grup dywersyjnych. Wskutek tragicznego nieporozumienia w nocy z 13 na 14 marca 1939 r. doszło w pełniącym rolę stolicy Chuście do krwawych incydentów pomiędzy oddziałami armii federalnej a Siczą. W tych też godzinach nastąpił węgierski atak, a autonomiczna Ruś została proklamowana niepodległą Karpacką Ukrainą. Sicz została przekształcona w armię młodego państwa, biorąc aktywny udział w bojach – szczególnie na Krasnym Polu, skazanych wskutek słabości militarnej i beznadziejnej sytuacji międzynarodowej na niepowodzenie.
Prawa autorskie (c) 2025 Michał Jarnecki, Piotr Kołakowski http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Księża z ziem włączonych do Rzeszy i Związku Sowieckiego na wygnaniu w diecezji sandomierskiej w latach II wojny światowej
Artykuł dotyczy losów księży katolickich, którzy podczas II wojny światowej znaleźli się na terenach polskich okupowanych przez Niemcy. Byli to zarówno uciekinierzy z terenów objętych walkami we wrześniu 1939 r., jak również duchowni wysiedleni później przez władze niemieckie z ziem polskich włączonych do III Rzeszy oraz księża pochodzący z terenów zajętych przez Związek Sowiecki. Wielu z nich trafiło do diecezji sandomierskiej, która znajdowała się w granicach Generalnego Gubernatorstwa. Wysiedleni duchowni byli przyjmowani w parafiach za zgodą biskupa diecezji sandomierskiej. Otrzymywali mieszkanie i wyżywienie, w zamian zaś pomagali w pracy duszpasterskiej. Ich losy były niekiedy skomplikowane, niektórzy swoją obecnością sprawiali problemy. Większość wywiązywała się ze swoich obowiązków. W artykule zostały przedstawione ich sylwetki oraz sposoby adaptacji w nowym środowisku w warunkach okupacji niemieckiej.
Prawa autorskie (c) 2025 Szczepan Kowalik http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Organizacja życia religijnego lubelskich Żydów w latach 1944–1989
Artykuł ma charakter mikrohistoryczny i analizuje organizację życia religijnego Żydów w Lublinie w latach 1944–1989. Przedstawia działalność żydowskich organizacji wyznaniowych (Żydowskiej Kongregacji Wyznaniowej, a następnie Związku Religijnego Wyznania Mojżeszowego) w kontekście szerszej polityki państwowej, wyróżniając trzy etapy: okres odrodzenia (1944–1949), czas ścisłej kontroli państwowej (1949–1968) oraz dekady stopniowego zaniku (1968–1989). Dokumenty wytworzone przez lubelską kongregację wyznaniową nie zachowały się w archiwach, dlatego próbę rekonstrukcji omawianego zagadnienia podjęto przede wszystkim w oparciu o istniejące dokumenty innych organizacji żydowskich (CKŻP i TSKŻ) oraz korespondencję z organami administracji publicznej. Rozważania uzupełniono także o historie mówione z zasobów Ośrodka “Brama Grodzka Teatr NN” i wspomnienia opublikowane w magazynie “Kol Lublin”.
Prawa autorskie (c) 2025 Teresa Klimowicz http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Czasy pionierów edukacji po II wojnie światowej w świetle wspomnień Heleny Tyrankiewicz (1945–1947)
Artykuł zawiera krytyczną analizę wspomnień znanej polskiej nauczycielki z dużym dorobkiem dydaktycznym przechowywanych w Zakładzie Narodowym im. Ossolińskich. Autor konfrontuje jej zapisy z szeroką literaturą przedmiotu i innymi archiwaliami. Zwraca też uwagę na trudności metodologiczne w badaniu źródła posługującego się w znacznej mierze językiem epoki, w której zostało wytworzone. Jednocześnie wskazuje na problem z wykorzystaniem tej części literatury, która powstała przed 1989 r. i nie zawsze spełnia podstawowe wymogi obiektywizmu. Wskazano również na brak wyczerpującej syntezy zagadnienia odbudowy oświaty po II wojnie światowej.
Prawa autorskie (c) 2025 Jacek Piotrowski http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Oblicza sowieckiego totalitaryzmu końca lat czterdziestych i początku pięćdziesiątych XX w. w literacko-publicystycznej refleksji Ludmiły Ulickiej
Zasadniczy krąg zainteresowań Ludmiły Ulickiej tworzą ludzie i ich losy. Usytuowani w konkretnym miejscu i czasie są bohaterami swojego własnego uniwersum, które stanowią: praca, dom, bliscy. Jednak z bliskiej perspektywy okazują się silnie sprzężeni z wydarzeniami historycznymi, kładącymi się cieniem na ich proste, „podwórkowe” życie, na ich nierzadko alternatywny świat, jaki stworzyli sobie, żeby przeżyć. Aby uciec od terroru, sowieckich norm i ograniczeń, jedni schodzą do podziemia i walczą, inni uciekają w literaturę i sztukę. Są i trzeci – nosiciele idei komunizmu, piewcy systemu, twórcy mitu Stalina, współfałszujący rzeczywistość. Stąd zagadnienia totalitaryzmu, mitu tyrana, homo sovieticusa stanowią zasadnicze elementy przedkładanego artykułu, mającego na celu wykazanie, jak bardzo w tekstach Ulickiej obecne są kwestie z pogranicza historii i antropologii, filozofii i socjologii, ujawniające całe spectrum życia w sowieckiej Rosji końca lat czterdziestych i początku lat pięćdziesiątych XX w.
Prawa autorskie (c) 2025 Joanna Renata Tarkowska http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Postawy biskupów Kościoła rzymskokatolickiego wobec rzeczywistości społeczno-politycznej PRL w świetle raportów sprawozdawczych aparatu wyznaniowego z lat 1982–1985
Poniższy tekst przedstawia postawy biskupów Kościoła katolickiego w rzeczywistości społeczno-politycznej PRL w pierwszej połowie lat osiemdziesiątych z perspektywy analiz sporządzonych przez Urząd ds. Wyznań. Omówiono spektrum postaw hierarchów kościelnych, ich najważniejsze cele oraz metody, jakimi aparat wyznaniowy próbował wpływać na postawy biskupów. Dostrzeżono zróżnicowaną skuteczność rozmów prowadzonych przez przedstawicieli władz z ordynariuszami diecezji oraz wskazano, że umiarkowana postawa hierarchii kościelnej wynikała przede wszystkim z przekonania, że jest to najlepsze dla interesów Kościoła.
Prawa autorskie (c) 2025 Rafał Łatka http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Kompetencje historyczne Polaków pod względem elementarnej wiedzy oraz idealizmu politycznego – wyniki badania sondażowego
W lipcu 2022 roku ABR SESTA Sp. z o.o. na zlecenie Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie przeprowadziła sondażowe badanie kompetencji historycznych Polaków na liczącej 1001 osób, reprezentatywnej próbie kwotowej. Jego wyniki pod względem elementarnej wiedzy pozostawiają wiele do życzenia. Tyczy się to zarówno znajomości historii powszechnej, jak i rozpoznawalności Polaków mających światowej klasy, niepolityczne osiągnięcia. Niepokojący jest także idealizm polityczny ankietowanych.
Prawa autorskie (c) 2025 Mikołaj Piotrowski http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Recepcja Historii rzymskiej Kasjusza Diona w rozdziale Epitome Jana Ksyfilinosa poświęconym Pompejuszowi, część 2 (tłumaczenie i komentarze)
Niniejszy tekst stanowi uzupełnienie do analizy pierwszego rozdziału Epitome Ksyfilinosa podjętej w artykule wcześniejszym, opublikowanym w 56. tomie „Res Historica”. Składa się nań pierwszy polski przekład dzieła Ksyfilinosa wraz z komentarzem, w którym zarysowano najważniejsze różnice między Epitome a oryginalną Historią rzymską Kasjusza Diona.
Prawa autorskie (c) 2025 Kamil Biały http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Małżeństwa matrylokalne na wsi polskiej w XV w. Przypadek związku Marcina Ruszela z Elżbietą z Dobrskiej Woli (ziemia lubelska)
W średniowiecznej wsi polskiej zdecydowanie dominowały małżeństwa patrylokalne. Wyposażona w pieniądze i ruchomości kobieta opuszczała rodzinny dom i przenosiła się do męża. Decydowały o tym nie tylko tradycyjne normy rządzące społecznościami chłopskimi, ale również dominujący model rodziny patriarchalnej. Matrylokalizm dotyczył sytuacji, gdy w rodzinie panny młodej nie było męskiego dziedzica. Wówczas małżonek mógł liczyć na przejęcie gospodarstwa po teściu. Ten rzadki model rodziny mógł też zaistnieć w przypadku powtórnego małżeństwa wdowy-dysponentki gospodarstwa pozostałego z poprzedniego małżeństwa. Publikowane niżej zapisy sądowe dotyczą przypadku takiego rzadko odnotowywanego w źródłach historycznych związku i komplikacji będących jego następstwem. W części wstępnej omówiono kilka problemów ułatwiających interpretację edytowanych tekstów. Zebrano informacje o wsi Dobrska Wola, osobach biorących udział w przewodzie sądowym, zaprezentowano metodę publikacji. Oddzielny fragment poświęcono zagadnieniu małżeństw matrylokalnych na wsi polskiej w istniejącej, skromnej literaturze historycznej.
Prawa autorskie (c) 2025 Grzegorz Ryszard Jawor, Małgorzata Kołacz-Chmiel http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Testament mieszczanina lwowskiego Wawrzyńca Morawińskiego z 1572 r. jako przykład ostatniej woli osoby bezdzietnej
Udokumentowana ostatnia wola Wawrzyńca Morawińskiego ukazuje świat rzeczy otaczający mieszkańca Lwowa w okresie wczesnonowożytnym. Stanowi przyczynek do badań nad życiem codziennym mieszczan i kulturą materialną oraz duchową na przestrzeni dziejów. Testament ułożony jest niezwykle precyzyjnie i subtelnie. Na jego podstawie można dokładnie scharakteryzować majątek ruchomy i nieruchomy średniozamożnego mieszczanina okresu wczesnonowożytnego oraz jego stosunki z innymi mieszkańcami miasta.
Prawa autorskie (c) 2025 Olha Hul http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Rejestr wydatków na budowę i remonty zabudowań w jurydyce Probostwo, należącej do kolegiaty św. Michała w Lublinie, sporządzony przez ks. Wincentego Jezierskiego, pre-pozyta i prokuratora tejże kolegiaty
Rejestr wydatków na remonty i oraz budowę nowych obiektów w jurydyce Probostwo, należącej do kolegiaty św. Michała w Lublinie, przedstawia wysiłki podejmowane przez ks. Wincentego Jezierskiego, prepozyta oraz prokuratora kapituły kolegiackiej, w latach 1787–1799. Edycja źródła została poprzedzona wstępem, w którym przedstawiono osobę ks. Wincentego oraz jego drogę życiową, od stanowiska komornika ziemskiego łukowskiego, poprzez studia uniwersyteckie w Krakowie i kolejne etapy kariery duchownej (scholasteria kamieniecka, probostwo w Kocku i Abramowicach, probostwo kolegiaty św. Michała) aż do śmierci w 1816 r. w Kamionce. Prezentowany rejestr jest jednym z nielicznych dokumentów przybliżających techniczną stronę ówczesnej architektury Lublina, albowiem umieszczając konkretne budynki w określonej topografii miasta, wymienia rodzaje materiałów budowlanych oraz wartość usług poszczególnych rzemieślników zatrudnionych przy wykonywaniu prac.
Prawa autorskie (c) 2024 Anna Krystyna Łosowska http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Początki drogi naukowej Ludwika Ćwiklińskiego (1853–1942) w świetle lwowskiego archiwalium z 1876 r.
Celem artykułu jest z jednej strony przypomnienie postaci zapomnianego dziś wybitnego polskiego filologa klasycznego Ludwika Ćwiklińskiego, a z drugiej strony – krytyczna edycja „Berichtu” (tj. raportu) na temat wczesnych osiągnięć naukowych i zawodowych Ćwiklińskiego, przygotowanego w styczniu 1876 r. w związku z planowanym zatrudnieniem uczonego w katedrze filologii klasycznej na Uniwersytecie Lwowskim (wraz z jego tłumaczeniem na język polski). Dokument ten, sporządzony w języku niemieckim przez prof. Ksawerego Liskego i przechowywany dziś w Państwowym Archiwum Obwodu Lwowskiego we Lwowie, nie był dotychczas wykorzystywany przez badaczy. Jego lektura dostarcza nam niezwykle interesujących i przede wszystkim nieznanych dotąd informacji na temat początków drogi naukowej Ludwika Ćwiklińskiego. Są one zarazem cennym świadectwem dla lepszego poznania biogramu uczonego, a w szerszej perspektywie badawczej również dziejów filologii klasycznej w Polsce.
Prawa autorskie (c) 2025 Krzysztof Królczyk http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Niemieckie raporty dyplomatyczne o rewolucji w Królestwie Polskim z listopada 1905 r.
Rewolucja, jaka wybuchła w 1905 r., spotkała się z ogromnym zainteresowaniem krajów sąsiednich Rosji. Dyplomaci akredytowani w tym państwie wysyłali swoim przełożonym liczne raporty o rozwoju wypadków. Tak też było w przypadku Królestwa Polskiego. Niniejszy artykuł zawiera tłumaczone na język polski trzy obszerne raporty wysłane w listopadzie 1905 r. z niemieckiego konsulatu w Warszawie do kanclerza Rzeszy Bernharda von Bülowa, opisujące przebieg rewolucji w Królestwie Polskim i panujące tam nastroje społeczne.
Prawa autorskie (c) 2025 Piotr Paweł Szlanta http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
„Takie załatwienie sprawy miałoby także ogromnie doniosły skutek polityczny…” Wojewoda wołyński Stanisław Srokowski o kościele rzymskokatolickim w Czartorysku
Stanisław Srokowski był wojewodą wołyńskim od lutego 1923 do sierpnia 1924 r. Oprócz spraw politycznych, społecznych i gospodarczych w polu jego zainteresowań znalazła się kwestia odbudowy podominikańskiego kościoła w Czartorysku. Świątynia, zamieniona w 1839 r. na cerkiew prawosławną i zrujnowana w trakcie I wojny światowej, w 1920 lub 1921 r. została odzyskana przez Kościół katolicki; w 1924 r. Srokowski podjął starania o uzyskanie dla niej dotacji. W wyniku przeprowadzonych w okresie międzywojennym prac kościół został zabezpieczony i w dużej mierze odbudowany.
Prawa autorskie (c) 2025 Agnieszka Biedrzycka http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Laureaci w plebiscycie „Kuriera Lubelskiego” na najlepszego sportowca Lubelszczyzny w latach 1962–2024
Artykuł przedstawia wybitnych sportowców, laureatów plebiscytu „Kuriera Lubelskiego” na najpopularniejszego (najlepszego) sportowca Lubelszczyzny. Plebiscyt „Kuriera Lubelskiego” jest najstarszym w województwie lubelskim, pierwsza edycja odbyła się w 1962 r. W 63 odbytych plebiscytach zwyciężyło 41 sportowców, w tym 19 uczestników igrzysk olimpijskich. Praca jest próbą przybliżenia najlepszych sportowców z województwa lubelskiego i ich dokonań na arenach sportowych całego świata wyróżnianych w plebiscytowych dziesiątkach „Kuriera Lubelskiego” na przestrzeni ponad 60 lat.
Prawa autorskie (c) 2025 Maciej Powała-Niedźwiecki http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Smocze obrachunki. Przeciw olofagowi profesora Zenona Kałuży
Autor polemizuje z przekonaniem Zenona Kałuży, że bestia wawelska, ukryta w Kronice Mistrza Wincentego (koniec XII w.) pod nazwą holofag, nie jest w istocie smokiem, lecz humanoidalnym potworem. Bestia wawelska bardzo dobrze komponuje się jednak z innymi przedstawicielami licznej średniowiecznej rodziny smokowatych, a standardowy schemat narracyjny walki ze smokiem został wykorzystany przez kronikarza w jego opowieści.
Prawa autorskie (c) 2025 Jacek Banaszkiewicz http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Wartościowa edycja i kilka problemów z nią związanych (Uwagi na marginesie wydania Księgi ławniczej miasta Barcina 1564–1668 (–1758), opracowanej i wydanej przez Marcina Frąsia i Wiesława Nowosada, opublikowanej przez Naczelną Dyrekcję Archiwów Państwowych, Warszawa 2022, ss. 343, 4 nlb)
Artykuł ma charakter recenzyjny i odnosi się do Księgi ławniczej Barcina z lat 1564–1668 (–1758) opracowanej przez Marcina Frąsia oraz Wiesława Nowosada i wydanej w roku 2022 przez Naczelną Dyrekcję Archiwów Państwowych w Warszawie. Wskazuje na zalety edycji wynikające ze starannego wydania tekstu, opatrzenia go obszernym wstępem, przypisami tekstowymi i rzeczowymi, a także indeksami osobowo-geograficznym oraz rzeczowym. W tekście artykułu przedstawiono cenne informacje zawarte w księdze. Zwrócono też uwagę na zastosowane kontrowersyjne rozwiązania. Głównie polegały one na zachowaniu oryginalnej pisowni nazwisk, co powodowało utrzymanie ich zmiennego zapisu, rezygnację z podawania właściwego znaczenia wszystkich niezrozumiałych terminów i wyjaśnianie tylko niektórych oraz pominięcie w obu indeksach istotnych haseł.
Prawa autorskie (c) 2025 Janusz Adam Łosowski http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Zagadka stylu. Uwagi na marginesie monografii Pauliny Byzdry-Kusz: Stanisław Łoś (1890–1974). Życie i działalność akademicka w Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, Lublin 2023, Wydawnictwo KUL, ss. 208
Artykuł prezentuje refleksje nad monografią Stanisław Łoś (1890–1974). Życie i działalność akademicka w Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, której autorką jest Paulina Byzdra-Kusz. Praca jest wyjątkowa, ponieważ stanowi pierwszą wydaną w formie książkowej biografię tego wielkiego intelektualisty i popularyzatora wiedzy o antyku. Czytelnicy Łosia z pasją zgłębiali tajemnicę jego niepowtarzalnego stylu pisarskiego. Paulina Byzdra-Kusz nie podejmuje się odpowiedzi na pytanie, jak i od kogo nauczył się tak pisać. Próba znalezienia na nie odpowiedzi jest celem niniejszego artykułu.
Prawa autorskie (c) 2025 Maciej Jońca http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Anna Filipczak-Kocur, Skarbowość Rzeczypospolitej 1587–1648. Projekty – ustawy – realizacja, wydanie drugie poszerzone i uzupełnione, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2023, ss. 569
Prawa autorskie (c) 2025 Przemysław Szpaczyński http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Kimmo Rentola, Finlandia kontra Stalin. Od wojny zimowej do zimnej wojny 1939–1950, Poznań 2024, Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o., ss. 303 [3]
Prawa autorskie (c) 2025 Jordan Siemianowski http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
8 maja 1945 roku. Polska perspektywa, red. Tomasz Bereza, Piotr Chmielowiec, Paweł Fornal, Rzeszów–Warszawa 2023, Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Oddział w Rzeszowie, ss. 292, ill.
Prawa autorskie (c) 2025 Kacper Mikołaj Rosner-Leszczyński http://creativecommons.org/licenses/by/4.0