Gluttons, Sword Swallowers, and Bearded Ladies: Prus in the World of Curiosities (on the Margins of the Chronicles)
Abstract
The paper analyses the comments and allusions made by Prus in the Chronicles with reference to the circus and to shows of peculiarities, which in the second half of the 19th century were regarded as unsophisticated, fairground entertainment aimed at the lower strata of society. Both deviations from nature, especially various forms of body deformities (such as obesity, excessive hair growth, dwarfism, or the absence of limbs) and skills that make a human being or an animal exceptional among its species evoked widespread interest among 19th-century audiences. In order to attract viewers, circus entrepreneurs engaged in performances in Poland some foreign well-known figures, such as Julia Pastrana, the bearded Mexican Indian woman; Ira Albert Paine, an American marksman and inventor; and the McCoy Siamese twins. Prus did not share the opinion of critics who were indignant at circus amusements. He valued circus artists for their efforts, devotion and self-discipline. He justified the popularity of oddities shows and displays of physical stamina among the lower social classes by their need for strong sensations, which derived from the lack of aesthetic refinement. He commented on the reports of the performances of successive circus stars and curiosities in Warsaw with indulgence and his characteristic ironic distance.
Keywords
Full Text:
PDF (Język Polski)References
Biografia i urodzenie w pustyni meksykańskiej Miss Julii Pastrany, która w roku 1858 roku wystąpiła w Warszawie w Cyrku Szlęzaka. Myśli z niemieckiego. (1859). Warszawa 1859.
Bobrowska, Barbara. (1999). Bolesław Prus – mistrz pozytywistycznej kroniki. Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku.
Ciechowicz, Jan. (2010). „Powariowali z tym teatrem”. Ernesto Rossi w Warszawie (1877, 1878). W: Jan Ciechowicz. Teatr i okolice (s. 243–256). Gdańsk: Wydawnictwo Słowo/obraz Terytoria.
Ćwierczakiewicz, Lucyna. (1878). Wystawa i Paryż II. Nowiny, 92, s. 2–3.
Donner, Katarzyna. (2017). Idiomy (nowego) cyrku. W: Grzegorz Kondrasiuk (red.), Cyrk w świecie widowisk (s. 209–236). Lublin: Warsztaty Kultury w Lublinie.
Fignes, Orlando. (2021). Europejczycy. Początki kosmopolitycznej kultury. Warszawa: Wielka Litera.
Gazeta Polska. (1876), 235, s. 2.
Gazeta Polska. (1882), 41, s. 2.
Gazeta Polska. (1887), 45, s. 3.
Gazeta Poranna. (1887), 8, s. 2.
H. (1886). Kącik (Drobny felieton). Kurier Codzienny, 267, s. 5.
H. S. [Sienkiewicz]. (1873). Bez tytułu. Gazeta Polska, 99, s. 1–3.
https://en.wikipedia.org/wiki/Adelina_Patti.
„Kobiety wy, ale brody macie?”. (1876). Kurier Codzienny, 235, s. 1–2.
Kondrasiuk, Grzegorz. (2017). O cyrku w świecie widowisk. W: Grzegorz Kondrasiuk (red.). Cyrk w świecie widowisk (s. 11–30). Lublin: Warsztaty Kultury w Lublinie.
Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych. 1860, 121, s. 2.
Krzyżanowski, Anatol. (1886). Rachunki. Świt, 122, s. 29–30
Kurek, Krzysztof. (2023). Cyrk Alberta Salamońskiego w Warszawie (1872–1887). Historia, źródła, konteksty. Warszawa: Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego.
Kurier Codzienny. (1873), 96, s. 2.
Kurier Codzienny. (1880), 222, s. 2.
Kurier Codzienny. (1883), 229, s. 8.
Kurier Codzienny. (1884), 31, s. 4.
Kurier Codzienny. (1886), 350, s. 4.
Kurier Codzienny. (1887), 10, s. 5.
Kurier Codzienny. (1893), 200, s. 3.
Kurier Warszawski. (1859), 105, s. 588.
Kurier Warszawski. (1860a), 120, s. 664.
Kurier Warszawski. (1860b), 121, s. 2.
Kurier Warszawski. (1876), 234, s. 4.
Kurier Warszawski. (1883a), 221a, s. 2.
Kurier Warszawski. (1883b), 234, s. 4.
Kurier Warszawski. (1886), 348b, s. 5
Kurier Warszawski. (1887a), 6, s. 4.
Kurier Warszawski. (1887b), 205, s. 3
Kurier Warszawski. (1903), 297, s. 2–3.
Pancoast, William Henry. (1871). The Carolina Twins. Photographic Review of Medicine & Surgery, 1, 5, s. 44–57.
Prus, Bolesław. (1876). Kronika tygodniowa. Kurier Warszawski, 249, s. 1–3.
Prus, Bolesław. (1884). Kronika tygodniowa. Kurier Warszawski, 137, s. 1–3.
Prus, Bolesław. (1887). Kronika tygodniowa. Kurier Warszawski, 9, s. 1–3.
Prus, Bolesław. (1892). Kronika tygodniowa. Kurier Codzienny, 113, s. 1.
Prus, Bolesław. (2006). „Obrazy wszystkiego”. O literaturze i sztuce. Wybór z „Kronik”. Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN – Wydawnictwo.
Prus, Bolesław. (2017a). Lalka. T. 1–3. Warszawa–Lublin: Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza i Wydawnictwo Episteme.
Prus, Bolesław. (2017b). Kroniki. T. I: 1874 „Kolce”. T. II: 1874 „Gazeta Polska”, „Niwa”. T. III: 1875–1876 „Niwa”. Warszawa–Lublin: Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza i Wydawnictwo Episteme.
[Przecławski. Józef]. (1858). Rzeczy Petersburskie (List do przyjaciela na prowincją). Tygodnik Petersburski, 36, s. 284, 37, s. 290–292.
Pszczoła. (1861), 2, s. 3.
– rz – (1876). Kobieta z brodą. Gazeta Polska, 235, s. 2.
Słowo. (1886), 217, s. 3.
Słowo. (1886), 279, s. 3.
Stulecie polskiej areny? (1883-1983). Rozmowa z Mieczysławem Piniarzem. W: Grzegorz Kondrasiuk (red.), Cyrk w świecie widowisk (s. 291–300). Lublin: Warsztaty Kultury w Lublinie.
T. (1886). Głodomory. Kurier Warszawski, 351, s. 2–3.
The Life and Travels of Millie Christine McCoy, https://www.searchablemuseum.com/the-life-and-travels-of-millie-christine-mccoy/ (dostęp: 21.11.2025).
Wanicka, Agnieszka. (2011). Dramat i komedia Teatrów Warszawskich 1868–1880. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Wieczorkiewicz, Anna. (2006). Kobieta-Małpa, Kobieta-Niedźwiedź. Historia spojrzenia na Julię Pastranę. Konteksty. Polska Sztuka Ludowa, 1 (272), s. 40–46.
Wieczorkiewicz, Anna. (2019). Monstruarium. Gdańsk: Wydawnictwo Słowo/obraz Terytoria.
Zaręba, Joanna. (2023). Dziwolągi. Historie ludzi wystawanych na pokaz. Warszawa: Wydawnictwo RM.
DOI: http://dx.doi.org/10.17951/ff.2026.44.1.49-63
Date of publication: 2026-10-12 14:11:13
Date of submission: 2026-02-10 23:09:19
Statistics
Indicators
Refbacks
- There are currently no refbacks.
Copyright (c) 2026 Renata Stachura-Lupa

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.