From indulgence to respect: changes in the Polish cultural concept of tolerancja (‘tolerance’) in lexicographic sources

Marta Nowosad-Bakalarczyk

Abstract


The article reconstructs the linguacultural view of the Polish tolerancja (‘tolerance’) from systemic (lexicographic) data. The methodology of the Lublin School of Ethnolinguistics is used to analyze the evolution of that cultural concept since mid-19th c. until now. A diachronic analysis reveals the process of transition from the primary sense of carrying a load (in accordance with the word’s Latin etymology of tolero), through indulgence towards dissenters, until the contemporary meaning of high ethical value connected with respect of otherness. The study reveals a lasting rift within the concept: a dichotomy between the positive value of tolerance and the ambivalent action of tolerating. It codes a relational asymmetry and a passivity with respect to negative phenomena.

Keywords


tolerance; linguistic worldview; cognitive definition; lexicography; values

Full Text:

PDF (Język Polski)

References


Bartmiński Jerzy, 1988, Definicja kognitywna jako narzędzie opisu konotacji słowa, [w:] Konotacja, red. Jerzy Bartmiński, Lublin: Wydawnictwo UMCS, s. 169–183.

Bartmiński Jerzy, 1991, Projekt i założenia ogólne słownika aksjologicznego, [w:] Język a kultura, t. 2: Zagadnienia leksykalne i aksjologiczne, red. Jerzy Bartmiński, Jadwiga Puzynina, Wrocław: Wiedza o Kulturze, s. 197–209.

Bartmiński Jerzy, 1998, Podstawy lingwistycznych badań nad stereotypem – na przykładzie stereotypu ‘matki’, [w:] Język a kultura, t. 12: Stereotyp jako przedmiot lingwistyki. Teoria, metodologia, analizy empiryczne, red. Janusz Anusiewicz, Jerzy Bartmiński, Wrocław: Towarzystwo Przyjaciół Polonistyki Wrocławskiej, s. 63–83.

Bartmiński Jerzy, 2006a, Językowe podstawy obrazu świata, Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Bartmiński Jerzy, 2006b, Zmiany rozumienia nazw wartości w okresie transformacji ustrojowej w Polsce, [w:] Język – wartości – polityka. Zmiany rozumienia nazw wartości w okresie transformacji ustrojowej w Polsce. Raport z badań empirycznych, red. Jerzy Bartmiński, Lublin: Wydawnictwo UMCS, s. 8–35.

Bartmiński Jerzy, 2009, Aspects of Cognitive Ethnolinguistics, ed. by Jörg Zinken, London: Equinox.

Bartmiński Jerzy, 2015, „Leksykon aksjologiczny Słowian i ich sąsiadów” – co zawiera, na jakich zasadach się opiera, dla kogo jest przeznaczony?, [w:] Leksykon aksjologiczny Słowian i ich sąsiadów, red. nacz. Jerzego Bartmiński. Tom 1: Dom, red. Jerzy Bartmiński, Iwona Bielińska-Gardziel, Beata Żywicka, Lublin: Wydawnictwo UMCS, s. 7–13

Bartmiński Jerzy, Grzeszczak Monika, 2014, Jak rekonstruować kanon wartości narodowych i europejskich?, „Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury” 26, s. 21–44. DOI: http://dx.doi.org/10.17951/et.2014.26.21.

CBOS: Oceny zmian w różnych wymiarach życia społecznego i politycznego w Polsce po roku 1989, Komunikat z badań nr 62/2014, Warszawa, maj 2014.

Dróżdż-Łuszczyk Katarzyna, 2013, Wobec bliźniego. Pojęcia ‘postawa’, ‘tolerancja’, ‘obojętność’ w analizie semantycznej, Warszawa: Wydział Polonistyki UW, BEL Studio Sp. z o.o.

Fleischer Michael, 2003, Stabilność polskiej symboliki kolektywnej, [w:] Język w kręgu wartości. Studia semantyczne, red. Jerzy Bartmiński, Lublin: Wydawnictwo UMCS, s. 107–143.

Grabowski Marian, 1993, Trzy mowy przeciw tolerancji, „Znak” XLV, nr 457 (6), s. 37–47.

Habrajska Grażyna, 1998, Profilowanie pojęcia tolerancja w definicjach formułowanych przez kandydatów na studia polonistyczne UŁ w roku 1995, [w:] Profilowanie w języku i w tekście, red. Jerzy Bartmiński, Ryszard Tokarski, Lublin: Wydawnictwo UMCS, s. 305–322.

Jedliński Ryszard, 2000, Językowy obraz świata wartości w wypowiedziach uczniów kończących szkołę podstawową, Kraków: Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej.

Karwatowska Małgorzata, 1997/1998, Tolerancja w definicjach uczniowskich, „Język Polski w Szkole Średniej”, z. 4, s. 56–61.

Karwatowska Małgorzata, 2010, O tolerancji, [w:] tejże Uczeń w świecie wartości, Lublin: Wydawnictwo UMCS, s. 53–68.

Kołakowski Leszek, 1997, Mini wykłady o maxi sprawach, Kraków: Wydawnictwo „Znak”.

Korolko Mirosław, 1974, Klejnot swobodnego sumienia. Polemika wokół konfederacji warszawskiej w latach 1573-1658, Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX.

LASiS – Leksykon aksjologiczny Słowian i ich sąsiadów, red. naczel. Jerzy Bartmiński,

T. 1: Dom, red. Jerzy Bartmiński, Iwona Bielińska-Gardziel, Beata Żywicka, Lublin: Wydawnictwo UMCS 2015.

T. 2: Europa, red. Wojciech Chlebda, Lublin–Opole: Wydawnictwo UMCS 2018.

T. 3: Praca, red. Jerzy Bartmiński, Małgorzata Brzozowska, Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska, Lublin: Wydawnictwo UMCS 2016.

T. 4: Wolność, red. Maciej Abramowicz, Jerzy Bartmiński, Lublin–Warszawa: Wydawnictwo UMCS 2019.

T. 5: Honor, red. Petar Sotirov, Dejan Ajdačić, Lublin: Wydawnictwo UMCS 2017.

T. 6: Rodzina, red. Dorota Pazio-Wlazłowska, Lublin–Warszawa: Wydawnictwo UMCS, Instytut Slawistyki PAN, Fundacja Slawistyczna 2025.

T. 7: Demokracja, red. Jerzy Bartmiński, Monika Grzeszczak, Alena Rudenka, Lublin–Warszawa: Wydawnictwo UMCS, Instytut Slawistyki PAN, Fundacja Slawistyczna 2024.

T. 8: Zdrowie, red. Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska, Ałła Kozhinowa, Joanna Szadura, Lublin: Wydawnictwo UMCS 2026.

Legutko Ryszard, 1993, O tolerancji, „Znak” XLV, nr 457 (6), s. 16–36.

Locke John, 1963, List o tolerancji, tłum. Leon Joachimowicz, przedmowa Raymond Kibansky, redakcja wyd. polskiego Zbigniew Ogonowski, Kraków: PWN.

Niebrzegowska-Bartmińska Stanisława, 2017, Jakie dane są relewantne etnolingwistycznie?, „Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury” 29, s. 11–29. DOI: 10.17951/et.2017.29.11.

Niebrzegowska-Bartmińska Stanisława, 2020, Definiowanie i profilowanie pojęć w (etno)lingwistyce, Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Ogonowski Zbigniew, 1958, Z zagadnień tolerancji w Polsce w XVII wieku, Warszawa: PWN.

Pisarek Walery, 2002, Polskie słowa sztandarowe i ich publiczność, Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych Universitas.

Puzynina Jadwiga, 1992, Język wartości, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Schillebeeckx Edward, 1993, Teologiczne podstawy tolerancji, tłum. Maria Tarnowska, „Znak” XLV, nr 457 (6), s. 10–15.

Sokólska Urszula, 2021, Słowo tolerancja w ujęciu leksykograficznym, [w:] Nie/porozumienie, nie/tolerancja, w(y)kluczenie w języku i kulturze, red. Artur Rejter, Katarzyna Sujkowska-Sobisz, Wioletta Wilczek, Ewa Biłas-Pleszak, Katowice: Wydawnictwo UŚ, s. 25–39.

Świeżawski Stefan, 1993, O właściwe rozumienie tolerancji, „Znak” XLV, nr 457 (6), s. 4–9.

Tazbir Janusz, 1967/2009, Państwo bez stosów, wyd. 3, Warszawa: Wydawnictwo ISKRY.

Tazbir Janusz, 1973, Dzieje polskiej tolerancji, Warszawa: Wydawnictwo Interpress.

Wolter, 1956, Traktat o tolerancji (napisany z powodu śmierci Jana Calasa), przeł. Zdzisław Ryłko i Adolf Sowiński, posłowiem i przypisami opatrzył Zdzisław Ryłko, Warszawa: PIW.

Żywicka Beata, 1999/2000, Czy Polacy są tolerancyjni? Tolerancja w świadomości językowej młodzieży lubelskiej w świetle badań ankietowych w 1997 roku, "Język Polski w Szkole IV–VI”, nr 3, s. 85–96.

Żywicka Beata, 2005, Tolerancja i nietolerancja we współczesnym języku prasy, [w:] Język a kultura, t. 17: Życzliwość i agresja w języku i kulturze, red. Anna Dąbrowska, Alicja Nowakowska, Wrocław: Wydawnictwo UWr, s. 219–129.




DOI: http://dx.doi.org/10.17951/et.2026.38.215
Date of publication: 2026-10-08 20:42:20
Date of submission: 2026-03-15 13:54:41


Statistics


Total abstract view - 0
Downloads (from 2020-06-17) - PDF (Język Polski) - 0

Indicators



Refbacks

  • There are currently no refbacks.


Copyright (c) 2026 Marta Nowosad-Bakalarczyk

Creative Commons License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.